THÔNG BÁO

  THỜI GIAN GẦN ĐÂY MỘT SỐ BẠN LỢI DỤNG  WEBSITE NÀY ĐỂ ĐƯA RA NHỮNG PHÁT NGÔN KHÔNG TỐT. CHO NÊN CHÚNG TÔI TẠM THỜI ĐÓNG WEBSITE LẠI ĐỂ NÂNG CẤP NHẰM HẠN CHẾ MỘT SỐ HÀNH VI KHÔNG TỐT LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN DIỄN ĐÀN .CÁC BẠN CÓ THẮC MẮC XIN LIÊN HỆ : phanthanhhung90@gmail.com
Chương 1 KHÁI QUÁT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1900 - 1930
I. NHỮNG TIỀN ĐỀ LỊCH SỬ XĂ HỘI, TƯ TƯỞNG,VĂN HÓA, THẨM MĨ TRONG GIAI ĐOẠN 1900 - 1930:
1- Lịch sử xă hội Việt Nam giai đoạn 1900 - 1930 :
1.1- T́nh h́nh chính trị :
Đầu thế kỉ XX Pháp cơ bản đă thực hiện xong công cuộc b́nh định trên đất nước ta và chuyển sang khai thác thuộc địa, xây dựng trật tự mới. Đây là thời điểm Pháp cảm thấy có thể yên tâm và phấn khởi trước cảnh thái b́nh mà chúng hằng mong đợi. Nhưng đối với ta, đây là những ngày tháng đau thương, bi đát nhất của lịch sử. Kể từ sau cái chết của Phan Đ́nh Phùng (1896), xem như phong trào chống Pháp theo ngọn cờ Cần Vương đă thất bại hoàn toàn . Thôn xóm, làng mạc Việt Nam tiêu điều xơ xác do kẻ thù tàn phá, nhân dân phải xiêu tán lưu lạc khắp nơi. Những người tham gia khởi nghĩa trước kia bị giết, bị tù đày hoặc phải trốn tránh không dám trở về. Trong khi đó, cột sống của chế độ phong kiến cũng bị sụp đổ. Hàng ngũ giai cấp thống trị tan ră. Cả bộ máy thống trị của nhà nước phong kiến từ triều đ́nh đến tỉnh , huyện , làng, xă đều trở thành tay sai cho bọn xâm lược. Mọi quyền hành đều nằm trong tay Pháp . Tầng lớp trí thức thời phong kiến lúc bấy giờ cũng lâm vào t́nh trạng sống dở, chết dở. Những người đă từng tham gia vào phong trào chống Pháp kẻ th́ bị giết chết, người bị tù đày hoặc trốn tránh, có khi phải chạy ra nước ngoài. Có người không chịu được thử thách cuối cùng phải ra đầu thú, sống nơm nớp trong cảnh tù treo của thực dân. Có người không tham gia chống Pháp nhưng c̣n chút liêm sĩ th́ lui về sống ẩn dật, bất đắc chí. Họ thường phải cam chịu, bất lực và đành phải an phận. Cá biệt có một số người ham cuộc sống giàu sang phú quư nên đă cởi bỏ lớp nho phong , sĩ khí để ra phục vụ cho ông chủ mới...
Thế là bộ máy cai trị của Pháp được tổ chức lại theo lối hiện đại hơn, chặt chẽ hơn, có quyền lực hơn và phá dần cái thế tự triü làng xă ngày trước. Để che dấu bộ mặt thật cướp nước, để tuyên truyền văn minh nước Pháp, bọn thực dân đă đưa ra Hội đồng tư vấn , bày tṛ dân chủ giả hiệu. Chúng c̣n lập Viện Hàn lâm Bắc Ḱ để dựng lên cái gọi là bảo vệ và phát triển văn hoá . Trong bối cảnh chính trị phức tạp và đen tối như thế , thanh niên Việt Nam cảm thấy bi quan tuyệt vọng vô cùng. Họ cũng hết sức chán nản lối học cũ, bởi v́ ai cũng nhận ra một điều rất rơ ràng : Ông nghè ông cống cũng nằm co Sao bằng đi học làm ông phán Sáng rượu sâm banh , tối sữa ḅ ( Chữ Nho - Trần Tế Xương ) Họ quyết định bỏ lối học từ chương, đi t́m đến những tri thức hiện đại mà họ biết được qua sách vở và báo chí nước ngoài được bí mật đưa vào Việt nam lúc này. Trong số đó tiêu biểu là tân thư, tân văn. Cũng từ sách vở nước ngoài, họ được tiếp xúc với các luồng tư tưởng tiến bộ, hiểu được t́nh h́nh cách mạng trên thế giới từ đó chọn cho ḿnh một con đường cứu nưóc khác trước. Năm 1900, Phan Bội Châu đậu giải nguyên. Tên tuổi, danh tiếng, khí phách của ông đă được nhiều người biết đến và hết ḷng ái mộ, nhất là tầng lớp thanh niên. Họ cảm thấy rằng: Con người đó là hiện thân của tinh thần bài Pháp, của phong trào ái quốc, phong trào vận động cách mạng lúc này. Phong trào yêu nước lại được diễn ra sôi nổi trong những năm 1905 đến 1908, dưới sự lănh đạo của các nhà chí sĩ yêu nước đi theo con đường cách mạng dân chủ tư sản. Mặc dù chia làm hai phái, kịch liệt và ôn hoà, nhưng những tổ chức yêu nước này đều nhằm mục đích chung là cứu nước, khôi phục nền độc lập cho dân tộc. Hoạt động của các tổ chức Duy Tân ở Bắc, Trung và Minh Tân ở Nam, cùng với nhóm Đông Kinh Nghĩa Thục đă đưa phong trào cách mạng ở những năm này lên đến đỉnh cao. Thực dân Pháp lo sợ và t́m cách đối phó. Một cuộc đàn áp dă man những người yêu nước đă diễn ra. Nhiều chiến sĩ cách mạng bị giết, bị tù đày hoặc phải bỏ trốn ra nước ngoài. Lực lượng cách mạng bị tan ră. Thực dân Pháp không chỉ khủng bố điên cuồng bằng biện pháp chính trị, quân sự mà c̣n chủ trương áp dụng những chính sách văn hoá thực dân để tạo ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc. Thế nhưng, những người yêu nước vẫn không chịu khuất phục. Họ vẫn tiếp tục hoạt động và t́m cơ hội để gây dựng lại phong trào. Việt Nam Quang Phục Hội ra đời năm 1912 và t́m cách bắt rễ về trong nước. Sau đại chiến thế giới lần thứ nhất, đặc biệt từ khoảng năm 1922 , cách mạng Việt Nam lại chuyển biến mạnh mẽ. Xu hướng cách mạng tư sản cũ trước khi chấm dứt với cuộc khởi nghĩa Yên Bái do Nguyễn Thái Học lănh đạo thất bại, cũng đă có những cố gắng, vừa công khai, vừa bí mật hoạt động. Cách mạng Việt Nam đă đến lúc phải bước vào phạm trù cách mạng dân chủ mới.
Ngày 03- 02- 1930 , Đảng Cộng sản Đông Dương chính thức được thành lập, mở ra một kỉ nguyên mới, kỉ nguyên cách mạng vô sản do giai cấp công nhân lănh đạo.
1.2- T́nh h́nh kinh tế :
Đầu thế kỉ XX , kinh tế nước ta vẫn là kinh tế nông nghiệp lạc hậu. Thực dân Pháp thực hiện chính sách kinh tế thực dân ( bán hàng hoá, khai thác nguyên liệu, cho vay nặng lăi, công nghiệp chỉ phát triển trong giới hạn không hại đến công nghiệp chính quốc, đóng khung trong phạm vi cung cấp cho chính quốc những nguyên liệu hay những sản vật mà chúng thiếu, tăng cường bóc lột , sưu thuế ), từ đó làm phá sản nông dân và thợ thủ công, tạo ra nguồn nhân công rẻ mạt , phục vụ cho các công tŕnh khai thác của chúng. Kết quả của chính sách nói trên đă kéo nước ta vào quỹ đạo của chủ nghĩa tư bản nhưng không được công nghiệp hoá mà lại biến thành thị trường tiêu thụ cho Pháp. Giao thông buôn bán mở mang, kinh tế hàng hoá phát triển đă tạo ra một thị trường thống nhất từ Nam đến Bắc. Khách quan đă tạo cơ sở để củng cố sự thống nhất của dân tộc đă h́nh thành từ lâu nhưng chưa thật vững. Sự phát triển của giao thông và buôn bán làm mọc lên nhiều thành thị, các hải cảng được xây dựng, nhiều người từ nông thôn kéo ra thành thị. Nhưng thành thị chủ yếu là trung tâm thương nghiệp và tiêu thụ, không có tác dụng tích cực đẩy mạnh kinh tế nước ta theo hướng tư sản hoá.
1.3- T́nh h́nh xă hội :
Xă hội nước ta trước khi Pháp xâm lược là một xă hội phong kiến phương Đông. Chính quyền thuộc về một ḍng họ, đứng đầu có vua, trong xă hội có tứ dân. Nông dân giữ vai tṛ quan trọng về kinh tế nhưng bị khinh rẻ, bị áp bức bóc lột. Kẻ sĩ được xem như một đẳng cấp đặc biệt, tự nhận và được xă hội thừa nhận như người cầm chính đạo truyền bá giáo hoá triều đ́nh cho nông dân nhất là giai đoạn đầu thế kỉ XX . Khi có mặt thực dân Pháp trên đất nước ta th́ mọi cái đă thay đổi. Kinh tế hàng hoá kích thích sự phát triển của công thương nghiệp làm cho thành thị phát triển, làm xuất hiện nhiều nhu cầu mới, phát triển nhiều nghề mới, tầng lớp thị dân phát triển. Tầng lớp thị dân trong các thành phố nhượng địa được xem là lớp người ngoài tứ dân . Họ có ít nhiều tự do trong đời sống thành thị tư sản. Đối với họ th́ họ hàng, làng xă, đẳng cấp không c̣n nhiều ư nghĩa nữa. Giai cấp tư sản từ các tầng lớp thị dân phát triển dần lên. Giai cấp tư sản Việt Nam h́nh thành trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt nên có những đặc trưng riêng. Điều đó cũng ảnh hưởng đến ư thức của giai cấp này. Giai cấp tư sản Việt Nam không sinh ra và trưởng thành từ cuộc đấu tranh chống giai cấp phong kiến Việt Nam mà lại do thực dân Pháp đẻ ra. Pháp đẻ ra rồi cũng chính chúng chèn ép. Giai cấp tư sản Việt Nam nhiều tính chất mại bản, nặng thương nghiệp hơn công nghiệp, không ĺa bỏ được lối bóc lột phong kiến. Tầng lớp tư sản Việt Nam thời bấy giờ cũng không có một tinh thần dân tộc v́ họ không có một cơ sở kinh tế hùng hậu, không có kinh nghiệm đấu tranh và không có ư thức giai cấp rơ rệt. Sự phát triển các đô thị dẫn đến sự phá sản nông nghiệp, làm cho nông thôn tiêu điều xơ xác. Nông dân kéo ra thành thị ngày càng đông. Một tầng lớp tiểu tư sản nghèo ngày càng phát triển , sống bấp bênh ở thành thị. Ở đầu thế kỉ XX , giai cấp công nhân Việt Nam đă h́nh thành. Do quá tŕnh bần cùng hoá và phá sản của nông dân , thợ thủ công , giai cấp công nhân có điều kiện để hiểu được nông dân, liên minh được chặt chẽ với nông dân. Và ngược lại, cũng trên điều kiện hiểu biết ấy , do vị trí lịch sử của giai cấp vô sản mà nông dân đi theo nó làm cách mạng, bền bỉ và lâu dài. Trong t́nh h́nh xă hội đầy phức tạp và có nhiều đổi mới như thế th́ giai cấp phong kiến , vốïn đă h́nh thành lâu đời trong xă hội Việt Nam cũng lung lay đến tận gốc. Để bảo vệ quyền lợi ích kỉ cho giai cấp ḿnh, giai cấp phong kiến đă quỳ gối đầu hàng giặc, làm tay sai cho giặc. Hơn thế nữa, họ c̣n cấu kết với giặc để quay trở lại đàn áp các phong trào yêu nước của nhân dân ta. Tuy nhiên , trong số họ cũng c̣n có những người yêu nước, tự tách ḿnh ra khỏi hàng ngũ đó để đi làm cách mạng theo xu hướng dân chủ tư sản. Nh́n chung, xă hội Việt Nam đầu thế kỉ XX có nhiều biến động. Cơ cấu xă hội thay đổi hoàn toàn.
2- Vấn đề tư tưởng , văn hoá , thẩm mĩ : 
2.1- Xă hội Việt Nam trước khi Pháp xâm lược là một xă hội phong kiến chuyên chế tập quyền cao độ.
Nhà Nguyễn khi lên ngôi đă duy tŕ Nho giáo, xem Nho giáo như là quốc giáo, dùng tư tưởng Nho giáo để thống trị xă hội. Nho giáo đă ràng buộc con người vào tư tưởng mệnh trời. Nho giáo dùng luân thường đạo lí để giáo dục xă hội, lấy bổn phận tu thân , tề gia, trị quốc, b́nh thiên hạ làm kim chỉ nam cho mọi hành động của người quân tử. Mục đích của Nho giáo muốn biến con người trở thành những phần tử đắc lực phụng sự cho nhà nước phong kiến. Đến khi có sự hiện diện của thực dân Pháp, t́nh h́nh chính trị xă hội đă có nhiều biến đổi nhưng mọi vấn đề nêu trên vẫn được tồn tại. Kẻ thù muốn duy tŕ tư tưởng phong kiến lạc hậu để ḱm hăm sự phát triển của ta, nhằm tạo thuận lợi cho việc cai trị của chúng. Đến đầu thế kỉ XX , giai cấp phong kiến đă tỏ ra bạc nhược, ươn hèn, cúi đầu làm tay sai cho giặc. Hàng ngũ giai cấp thống trị tan ră hoàn toàn. Ư thức phong kiến cũng ngày càng thể hiện tính chất lạc hậu, cổ hủ. Với cách nh́n của các nhà nho tiến bộ thời này, nó là sức mạnh cản trở sự phát triển của xă hội. Cho nên , các nhà chí sĩ Đông Kinh Nghia Thục đă chủ trương chốïng lại tư tưởng phục cổ, sùng bái cổ nhân, giáo điều, có tác hại ḱm hăm sự phát triển của trí tuệ. Họ chủ trương làm cho con người phải từ bỏ tư tưởng sống định mệnh, trở nên can đảm, làm chủ cuộc đời ḿnh, có khả năng hiểu biết vũ trụ, phất cao ngọn cờ khoa học . Mặc dù ư thức phong kiến đă tỏ ra thoái hoá, nhưng trong thực tế , ở giai đoaün 1900 - 1930 , nó vẫn c̣n cơ sở tồn tại. Ở nông thôn, gốc rễ của nó vẫn c̣n rất sâu. Ở thành thị th́ nó bắt đầu va chạm với ư thức tư sản vừa mới xuất hiện. Tuy nhiên, phạm vi c̣n rất nhỏ hẹp , chỉ giới hạn trong quan hệ đạo đức gia đ́nh và t́nh cảm cá nhân. Vào đầu thế kỉ XX, giai cấp tư sản đă ra đời, tư tưởng tư sản cũng xuất hiện. Nó được đưa từ nước ngoài vào, thông qua các sĩ phu tiến bộ. Ư thức tư sản c̣n giới hạn trong phạm vi các thành thị và tỏ ra c̣n nhiều yếu ớt. Ư thức tư sản trong giai đoạn này c̣n chịu khuất phục ư thức phong kiến. Sự xung đột cũng chỉ xảy ra trong phạm vi cá nhân, gia đ́nh là chủ yếu. Vị trí lịch sử của nó không cho phép nó xung đột với ư thức phong kiến trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị.
Tuy nhiên, khi đề cập đến vấn đề ảnh hưởng của ư thức hệ tư sản Việt Nam đối với sự phát triển của văn học, cũng cần phải lưu ư rằng: Mặc dù giai cấp tư sản Việt Nam ở giai đoạn này, bản chất là ốm yếu, phát triển què quặt nhưng đó là sự ốm yếu, què quặt về kinh tế, chính trị, văn hoá. Đối với công cuộc hiện đại hoá văn chương Việt Nam, ư thức hệ tư sản đă có một vai tṛ xúc tác tích cực. Và, theo quan điểm của Mác : Ư thức hệ thống trị thời đại là ư thức hệ của giai cấp thống trị. Giai cấp nào thống trị xă hội về mặt vật chất cũng thống trị xă hội về mặt tinh thần, nhưng trong khi chi phối xă hội th́ đồng thời nó cũng là của xă hội và chịu sự chi phối trở lại của xă hội. Qua đó, chúng ta càng thấy rơ vai tṛ của ư thức hệ tư sản trong tiến tŕnh hiện đại hoá văn chương ở giai đoaün đầu thế kỉ XX . Ở đây, khi xem xét vấn đề , chúng ta cũng phải lưu ư một điều là không thể đồng nhất hoàn toàn chính trị với văn học, nhất là bàn đến ư thức hệ tư sản của giai đoạn này. Giữa chúng có liên quan mật thiết với nhau nhưng vẫn có quy luật riêng. Và, bằng chứng là khi cách mạng tư sản đă thất bại hoàn toàn, với cuộc khởi ngĩa Yên Bái, sau năm 1930 văn học chịu ảnh hưởng của ư thức hệ tư sản đă phát triển mạnh mẽ, mặc dù nó c̣n mang nhiều hạn chế. Nh́n chung, đầu thế kỉ XX, trong xă hội Việt Nam đă có những chuyển biến mạnh mẽ từ ư thức hệ phong kiến sang ư thức hệ tư sản. Ở giai đoaün 30 năm đầu của thế kỉ, ư thức hệ tư sản chưa đủ sức làm thay đổi nền văn hoá phong kiến Việt Nam nhưng trong một mức độ nhất định nó đă góp phần tạo ra những nhân tố thúc đẩy cho sự đổi mới hoàn toàn ở giai đoạn sau, giai đoaün 1930 - 1945 . Vào những thập niên 20, 30, ư thức vô sản đă bắt đầu xuất hiện. Nó có mặt do hai điều kiện: Aính hưởng của Cách mạng tháng Mười Nga và cách mạng Trung Quốc thông qua sách báo, đặc biệt là vai tṛ của Nguyễn Aïi Quốc và một số trí thức tiến bộ đương thời; và sự ra đời của giai cấp vô sản Việt Nam. Nhưng ảnh hưởng của ư thức hệ vô sản chủ yếu mới chỉ là trên đời sống tư tưởng chính trị. Đối với văn học, nhất là văn học giai đoạn này, dĩ nhiên nó có ảnh hưởng, hơn nữa c̣n tạo ra những thành tựu đáng kể nhưng chưa có điều kiện để phát triển.
2.2- Trước thế kỉ XX, nền văn hoá nước ta là nền văn hoá phong kiến mang đậm bản sắc Đông Nam Á.
Về đời sống vật chất, Việt Nam có nghề trồng lúa nước cho nên thức ăn là cơm, thức uống th́ có rượu cũng được chế tạo từ gạo. Khí hậu ở Việt Nam nóng cho nên cách ăn mặc của người Việt thường giản dị, thoáng mát, làm từ chất liệu thực vật ( tơ tầm , bông vải , đay gai ) . Việc ở cũng rất cẩn thận, người Việt có thói quen chọn hướng làm nhà, chú ư vai tṛ phong thủy. Đất Việt là vùng sông nước, cho nên phương tiện đi lại cần phải dùng thuyền. Trồng lúa nước th́ có tính thời vụ cao, v́ thế người Việt cần phải sống có sự liên kết chặt chẽ với nhau, h́nh thành tính cộng đồng và tính tự trị trong tổ chức xă hội. Lối tổ chức này tạo nên tính dân chủ và tính tôn ti, tinh thần đoà́n kết và tính tập thể. Khi tiếp thu những luồng tư tưởng nước ngoài, người Việt Nam đă có sự tiếp biến chứ không có t́nh trạng xung đột hoặc độc tôn . Nh́n chung, nền văn hoá Việt Nam được thai nghén và trưởng thành trong cái nôi văn hoá Đông Nam Á. Tư tưởng phương Đông đă ăn sâu vào phong tục, tập quán và tâm khảm của con người. Lối sống theo làng xă, họ tộc đă tạo nên thế tự trị lâu đời cho người Việt Nam. Con người Việt Nam có nếp sống chuẩn mực từ trong cách ăn mặc cho đến việc ứng xử. Thế mà đến đầu thế kỉ XX, sự du nhập của văn hoá phương Tây vào Việt Nam đă làm thay đổi những giá trị cổ truyền của dân tộc.
Văn hoá Việt Nam chuyển dần sang nền văn hoá hiện đại chịu ảnh hưởng của văn hoá phương Tây. Trên b́nh diện văn hoá vật chất, ảnh hưởng đáng kể nhất là trong phát triển đô thị, công nghiệp và giao thông- các lĩnh vực mà phương Tây vốn mạnh. Về mặt văn hoá tinh thần: Trước kia ở Việt Nam tồn tại ba tôn giáo được du nhập từ nước ngoài. Đó là Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo. Kitô giáo vốn đă xuất hiện ở Việt Nam từ các thế kỉ trước (XVI ,XVII) , đến giai đoạn 1900- 1930 đă có nhiều ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của người Việt Nam. Ngoài ra, c̣n có những đổi mới trong việc giáo dục, trong lĩnh vực văn tự - ngôn ngữ, báo chí, văn học nghệ thuật. Về giáo dục : Đi đôi với những đổi thay về kinh tế, chính trị, xă hội, giáo dục ở giai đoạn này cũng xuất hiện nhiều yếu tố mới. Thực hiện chính sách cai trị thuộc địa, Pháp đă tỏ ra rất khôn khéo trong vấn đề này. Khi đă b́nh định xong toàn cơi Việt Nam, chúng chưa bỏ ngay việc học và thi cử bằng chữ Hán mà tiến hành theo từng bước. Đầu tiên là bổ sung những bài thi mới vào những ḱ thi vốn có từ trước. Cho nên Tú Xương đă mỉa mai : Bốn ḱ trọn vẹn thêm ḱ nữa Á , ớ , u , Âu ngọn bút ch́ ( Đi thi ) Măi đến năm 1919, nhà Nguyễn c̣n cho tổ chức ḱ thi Hội cuối cùng. Nhưng các ông nghè, ông cử, ông cống thời đó chỉ có danh hiệu mà thôi, chứ không được bổ dụng vào các ngạch quan lại như trước nữa. Dần dần, các trường dạy chữ Nho bị đóng cửa. Các giáo chức đều bị băi bỏ. Thay thế vào đó Pháp đă ban bố học chính tổng quy ( 1918 ). Bắt đầu từ lúc đó, chính quyền thực dân kiểm soát tất cả công việc về giáo dục. Tiếng Pháp được dạy trong nhà trường ngày càng phổ biến rộng hơn. Từ năm thứ hai, thứ ba học sinh phải học tiếng Pháp. Mục đích của Pháp là hướng tới việc đào tạo lớp người làm tay sai cho chúng. Pháp không hề đặt ra nhiệm vụ phát triển tŕnh độ dân trí. Và, những đổi thay về giáo dục ấy đă dẫn đến kết quả là tỉ lệ người đi học so với dân số c̣n rất ít. Hầu hết học sinh là con em của tầng lớp giàu có hoặc con em của người dân thành thị có điều kiện thuận lợi trong việc học tập. Chữ quốc ngữ : Chữ quốc ngữ ra đời từ thế kỉ XVII, là thành quả tập thể của nhiều giáo sĩ Bồ Đào Nha, Ư, Pháp ... trong đó công lao lớn nhất thuộc về linh mục Alexandre de Rhodes.
Cuối thế kỉ XIX, chữ quốc ngữ đă được người Pháp mang ra phổ biến nhưng bị sự phản ứng quyết liệt của các nhà nho, cũng như những người yêu nước Việt Nam. Nó bị xem là thứ chữ của quân xâm lược. Sang đầu thế kỉ XX, những sĩ phu yêu nước trong phong trào Duy Tân nhận thấy những ưu điểm của chữ quốc ngữ đă cổ động sử dụng chữ quốc ngữ. Tác giả Văn minh tân đọc sách viết : Phàm người trong nước đi học nên lấy chữ quốc ngữ làm phương tiện đầu tiên, để cho trong thời gian vài ba tháng đàn bà, trẻ con đều biết chữ... Đó thực là là bước đầu tiên trong việc mở mang trí khôn vậy [ 43/ 76]. Nhưng đến sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, khi Hán học mất địa vị chính thống và trong xă hội đă h́nh thành những yêu cầu mới, những thành phần công chúng mới th́ chữ quốc ngữ mới được xem là thứ chữ của dân tộc. Việc đổi mới chữ viết đă mang nhiều ư nghĩa lớn, nó không chỉ tạo điều kiện dễ dàng trong việc học, viết , đọc mà c̣n cung cấp phương tiện hiện đại cho nền văn học mới. Về văn học : Việc phổ biến sử dụng chữ quốc ngữ cũng góp phần thúc đẩy việc xây dựng và phát triển nền văn xuôi Việt Nam.. Nền văn học trung đại Việt Nam chưa chú ư phát triển văn xuôi.
Ở giai đoạn nửa cuối thế kỉ XIX đă có xuất hiện những sáng tác văn xuôi bằng chữ quốc ngữ của Trương Vĩnh Kí và Huỳnh Tịnh Của . Nhưng đây chỉ là những ṃ mẫm ban đầu, những thí nghiệm lẻ loi chưa có tính chất phổ biến. Sang đầu thế kỉ XX , văn xuôi Việt Nam mới thể hiện những tiến bộ rơ rệt. Bên cạnh đó, do có sự tiếp xúc với văn học phương Tây mà nền văn học Việt Nam giai đoạn này đă xuất hiện thể loại mới: Thể loại tiểu thuyết hiện đại, vốn là đặc thù của văn hoá phương Tây. Khởi đầu là quyển tiểu thuyết in bằng chữ quốc ngữ, xuất hiện ở Nam ḱ năm 1887 với tựa đề Truyện thầy Lazarô Phiền của Nguyễn Trọng Quản. Nhưng đến giai đoạn 1900-1930 th́ thể loại tiểu thuyết hiện đại mới phát triển trong phạm vi cả nước. Những tên tuổi tiêu biểu là Hồ Biểu Chánh, Trần Thiên Trung, Trương Duy Toản, Hoàng Ngọc Phách, Trọng Khiêm, Nguyễn Trọng Thuật... Chất văn xuôi, tính cách cá nhân phương Tây c̣n ảnh hưởng đến cả lĩnh vực sáng tác lâu đời trong văn học Việt Nam, đó là thơ. Thơ Tản Đà, thơ Trần Tuấn Khải trong giai đoạn này đă mang những giai điệu mới. Nghệ thuật sân khấu thời này cũng xuất hiện các h́nh thức mới: Kịch, cải lương. Kịch nói ra đời do có sự tiếp xúc với văn hóa phương Tây. Lúc đầu xuất hiện những vở kịch dịch từ tiếng Pháp, dần dần về sau các nhà viết kịch đă tự sáng tác và h́nh thành nên một phong trào sáng tác kịch. Thời này có nhiểu vở kịch đă tạo nên tiếng vang trong xă hội: Chén thuốc độc ( Vũ Đ́nh Long ) ; Ông Tây An Nam (Nam Xương ) , Hoàng Mộng Điệp ( Vi Huyền Đắc ) ,... Cải lương là một h́nh thức văn nghệ dân gian ở Nam ḱ. Nó là sự kết hợp giữa loại h́nh kịch nói với các h́nh thức ca hát tài tử của dân gian. Đây là thể loại mới xuất hiện từ khi có sự giao lưu với văn hoá phương Tây .
Đầu thế kỉ XX , công tác dịch thuật, biên khảo, nghiên cứu phê b́nh văn học bắt đầu phát triển mạnh theo một chiều hướng tiến bộ, đă để lại nhiều công tŕnh đáng trân trọng làm cho văn học Việt Nam tiếp xúc rộng răi với văn học thế giới, giới thiệu với công chúng Việt Nam nhiều thể loại mới, làm phong phú vốn từ ngữ và trau dồi câu văn Việt Nam. Ở giai đoạn này đă có diễn ra một cuộc tranh luận về văn học rất sôi nổi, tiêu biểu là cuộc tranh luận về Truyện Kiều của Phạm Quỳnh với Ngô Đức Kế và Huỳnh Thúc Kháng. Nội dung tư tưởng của văn học giai đoạn này (trừ văn học nô dịch) nổi bật ba xu hướng: Xu hướng yêu nước, xu hướng lăng mạn, xu hướng hiện thực . Xu hướng văn học yêu nước có sự thăng trầm theo diễn biến của các phong trào Cách mạng.
Khi phong trào cách mạng dân chủ tư sản lên cao, văn thơ yêu nước thuộc các tổ chức này là những lời tố cáo tội ác kẻ thù rất đanh thép. Nó là bức tranh phản ánh thời sự của xă hội đương thời; là những lời động viên kêu gọi toàn dân chống giặc cứu nước. Đến lúc phong trào cách mạng theo xu hướng tư sản bắt đầu thất bại th́ tiếng nói yêu nước lại bộc lộ bằng những h́nh thức khác nhau: Lối nói bóng gió, lối gởi gắm kín đáo, lối dùng h́nh ảnh tượng trưng hoặc mượn lời nhân vật lịch sử để thổ lộ tâm t́nh rất phổ biến. Xu hướng hiện thực mới được manh nha trong giai đoạn này qua một số tác phẩm của Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, Hồ Biểu Chánh, Vũ Đ́nh Long,... Các tác giả đă phanh phui những xấu xa của xă hội thực dân nửa phong kiến, phơi bày cảnh khổ của nhân dân. Xu hướng lăng mạn được khơi nguồn từ các tác phẩm của Đông Hồ, Tương Phố, Tản Đà, Hoàng Ngọc Phách. Đấy là những sáng tác đă gợi lên tiếng ḷng sâu kín, những nỗi buồn đau và những mơ ước hảo huyền của lớp người đang bi quan, chán nản trước cuộc sống. Sự xung đột giữa lễ giáo phong kiến cũ và chủ nghĩa cá nhân bắt đầu xuất hiện. Văn chương hiện thực và lăng mạn giai đoạn này như khúc nhạc dạo đầu chuẩn bị cho buổi hoà tấu sẽ được diễn ra vào giai đoạn 1930 - 1945.
Vào thập niên thứ ba của thế kỉ đă xuất hiện các sáng tác của Nguyễn Aïi Quốc được gởi từ nước ngoài về như: Con rồng tre, Nhật kí ch́m tàu, Bản án chế độ thực dân Pháp, Đường Cách mạng ... Nguyễn Aïi Quốc đă khai sinh cho ḍng văn học của giai cấp vô sản của nước ta. So với văn học và sân khấu th́ các ngành nghệ thuật: hội hoạ, điêu khắc, kiến trúc ... biến đổi chậm hơn. Lực lượng chuyên nghiệp về mĩ thuật lúc này chủ yếu vẫn là những nghệ sĩ dân gian. Bên cạnh đó cũng có sự xuất hiện những thế loại vay mượn từ phương Tây như tranh sơn dầu, tranh bột màu với bút pháp tả thực. Nói chung về nội dung, h́nh thức tính chất dân tộc và đại chúng vẫn c̣n được duy tŕ mạnh ở lĩnh vực này. Báo chí: Một sự kiện rất quan trọng không chỉ ảnh hưởng trong đời sống xă hội mà c̣n tác động đến sự phát triển của văn học giai đoạn này là sự ra đời và phát triển của báo chí. Báo chí đă xuất hiện ở Nam ḱ từ cuối thế kỉ XIX với tờ Gia Định báo (1865 ).
Nhưng đến đầu thế kỉ XX, báo chí mới phát triển trong phạm vi toàn quốc và có những đóng góp đáng kể cho văn học. Báo chí giai đoạn này không chỉ là công cụ để thông báo tin tức, tuyên truyền mệnh lệnh mà c̣n là nơi để công bố những tác phẩm văn chương mới, nơi để nhà văn thử nghiệm ng̣i bút của ḿnh. Báo chí cũng là một phương tiện đặc biệt cho công chúng học tập chữ quốc ngữ. Những bài viết đăng trên báo cũng là những bài tập đọc cho những người theo học chữ quốc ngữ thời này. Năm 1913, Đông Dương tạp chí ra đời. Năm 1917, Nam Phong tạp chí được thành lập. Đây là hai tờ báo đă có những đóng góp cho văn học giai đoạn này. Sau đại chiến thế giới lần thứ nhất, một số báo chí cách mạng, báo chí tiến bộ hoặc có xu hướng tiến bộ lần lượt xuất hiện như : Hữu Thanh , Tiếng Dân, Đông Pháp thời báo, Phụ nữ tân văn,... kể cả các tờ báo bí mật của Thanh niên Tân Việt và báo tiếng Pháp như : Chuông Rạng, An Nam ở Sài G̣n, Người cùng khổ ở Pháp cũng được phát hành trong giai đoạn này.
2.3- Vấn đề thẩm mĩ :
Cũng như mọi dân tộc khác, người Việt Nam ta có ư thức thẩm mĩ riêng của ḿnh. Ư thức thẩm mĩ của người Việt Nam cũng vận động và phát triển qua các chặng đường lịch sử từ thời dựng nước đến nay. Ư thức ấy nói chung là phát sinh từ cuộc sống. Nó luôn luôn nằm trong sự biến đổi, gạn lọc để đi lên nhưng nó lại có chất bền vững để chịu đựng với thử thách của thời gian và không gian. Những nhân tố nào đă tạo nên môi trường thẩm mĩ để cho con người nảy sinh ư thức thẩm mĩ ? Đó chính là thiên nhiên là vị trí địa lí , vị trí văn hoá, là cộng đồng làng xă, là vận mệnh đất nước, vận mệnh nhân dân [63 /107 ]. Ở giai đoạn 1900 - 1930, t́nh h́nh chính trị xă hội có nhiều biến động lớn lao như đă tŕnh bày, cho nên môi trường thẩm mĩ không c̣n như trước nữa. Lối sống tư sản đă tấn công quyết liệt vào xă hội phong kiến Việt Nam, cùng với nó là sự du nhập ồ ạt của nền văn hoá phương Tây.
Tất cả đă làm thay đổi hẳn bộ mặt trang nghiêm của xă hội phong kiến vốn tồn tại vững chắc hơn 10 thế kỉ qua. Kẻ thù mang vào đất nước chúng ta nhiều cái mới. Sự phát triển của đô thị tư sản đă phá dần thế tự trị làng xă ngày trước. Lối sống sôi động, gấp rút theo cường độ của xă hội hiện đại đánh mất những sinh hoạt gia đ́nh, họ tộc, làng xă, vốn là một phương diện tạo nên các mối quan hệ tốt đẹp của con người được h́nh thành rất lâu. Đứng trước những đổi thay của con người và xă hội; đối diện với những cái xấu xa, hợm hĩnh do thực dân Pháp đưa đến, con người Việt Nam đă phản ứng quyết liệt trong buổi đầu. Họ tỏ ra bực tức, căm giận, không thể chấp nhận nổi, lắm lúc phải hét to lên trong sự bất lực : Muốn mù , trời chẳng cho mù nhỉ , Giương mắt trông chi buổi bạc t́nh ( Trần Tế Xương ) Nhưng dù căm tức, dù bực bội đến đâu họ vẫn phải sống với nó, phải thích nghi với nó; dần dần lại b́nh thường hoá trước cái xấu, cái lố lăng của phương Tây, của xă hội tư sản.
Cuối cùng , chính những người nệ cổ nhất, những nhà nho bảo thủ nhất cũng phải chạy theo cuộc sống mới, phải học lối sống mới. Trạng thái tâm lí của con người đă thay đổi trước những biến động trong xă hội, cho nên ư thức thẩm mĩ của con người tất yếu cũng đổi thay. Quan niệm về cái đẹp của cuộc sống, của con người khác trước. Và cũng chính v́ thế quan niệm về cái đẹp trong nghệ thuật không giống như xưa nữa. Thử nh́n lại trong lĩnh vực sinh hoạt đời sống thường ngày như ăn, ở, mặc và trong lĩnh vực nghệ thuật, ư thức ấy có những biểu hiện mới nào? Trước hết chúng ta bàn đến lĩnh vực sinh hoạt. Biểu hiện rơ nhất qua cái mặc . Người Việt Nam vốn chuộng sự đoan trang và kín đáo trong cách mặc. Áo dài của người phụ nữ Việt Nam với nét đẹp truyền thống thể hiện sự mềm mại, uyển chuyển, thướt tha, êm dịu, không khoe khoang mà lộng lẫy nay phải ở vào thế bị cạnh tranh với chiếc váy đầm, với quần Âu. Lẽ dĩ nhiên, cái mới vẫn c̣n ở trong thế bị xem là hợm hĩnh nên không ít người lúc bấy giờ đă mỉa mai: Váy lĩnh cô kia quét sạch hè ( Trần Tế Xương ) Bộ đồ Âu phục , đôi giày Tây cũng làm cho người đàn ông phải đắn đo cân nhắc với Áo hàng Tàu, khăn nhiễu tím, ô lục soạn xanh . Trong cách ở của người Việt Nam thời này cũng có những thay đổi. Chen lẫn với kết cấu nhà theo kiểu truyền thống là những h́nh thức trang trí mới được học tập từ phương Tây. Cạnh những câu đối, hoành phi, những hương án bàn thờ, trong gian nhà khách lại xuất hiện thêm những bộ xa lông, những tủ chè không chạm tùng, hạc, mai, lộc, bát tiên, tứ quư nữa mà chạm cành nho, con sóc. Cái đồng hồ quả lắc được chiếm một phần ở vách nhà trên... Cái đẹp lúc bấy giờ không chỉ là sự trang nghiêm cổ kính mà phải có phần lộng lẫy, mới lạ và có chút ǵ đó xa hoa. Cuộc sống sôi động, chen chúc phức tạp đ̣i hỏi người ta phải nhanh chóng , gọn ghẽ, luôn luôn động [33/ 17 ]. Cái đẹp cũng phải thích ứng với cuộc sống như thế. Cuộc sống trong xă hội phong kiến vốïn mang tính ổn định, trầm lặng. Con người trong xă hội thời đó thường hướng nội. Cái đẹp cũng được h́nh thành từ tính cách và đặc điểm đó của con người và xă hội.
Trước kia, người ta chuộng hàm răng đen rưng rức, người ta quư cái môi trầu cắn chỉ và thấy tất cả sự duyên dáng ở chiếc nón quai thao. Nhưng bây giờ, để thích nghi với cuộc sống mới, cái đẹp lại được thể hiện với hàm răng trắng như ngà. Người ta không c̣n ca ngợi mái tóc dài mà lại thích rẽ tóc lệch ... Nói chung, quan niệm cái đẹp được quy định lại theo những đổi thay của cuộc sống và trạng thái tâm lí con người. Trong lĩnh vực nghệ thuật chúng ta càng thấy rơ điều này hơn. Ví dụ như lĩnh vực hội hoạ. Ngày trước, con người phát hiện ra nét đẹp từ những bức tranh dân gian sinh động như tranh làng Hồ qua nét vẽ gợi cảm, gợi ư, tập trung vào đề tài cuộc sống và con người lao động... Xem tranh đó ta không bao giờ thấy buồn, thấy chán ngán. Vẻ đẹp của nó chính là sự kết hợp giữa t́nh cảm chân thật với phong thái của dân tộc. Giờ đây, người ta lại hướng đến những bức tranh sơn dầu theo kiểu phương Tây. Đối với sáng tác văn chương, ngày trước người ta quan niệm cái đẹp toát lên từ sự hài hoà cân đối của một bài thơ Đường luật, từ sự hoàn chỉnh của phép đối, của cách gieo vần... Giờ đây, những yếu tố đó đang chịu sự lấn át dần bởi chất phóng khoáng , tự do vừa t́m thấy được từ văn học phương Tây.
Theo quan niệm ngày xưa, ư thức thẩm mĩ được biểu hiện qua lĩnh vực đời sống vật chất và tinh thần của con người, đồng thời cách ứng xử của người Việt cũng thể hiện ư thức thẩm mĩ.Tạo được sự hài hoà trong cuộc sống về đạo lí ở lĩnh vực gia đ́nh, họ tộc, cộng đồng làng xă cũng là một góc thẩm mĩ không nhỏ. Đến giai đọan này những quan niệm ấy vẫn được duy tŕ. Hơn nữa, vào những năm này, đối với con người, thiên nhiên vẫn c̣n là một nét thẩm mĩ lớn. Sự sống không thể thiếu thiên nhiên, sự sống dựa vào thiên nhiên , thiên nhiên làm đẹp sự sống. Thiên nhiên vẫn c̣n tạo nên nguồn cảm hứng sáng tác của văn thi sĩ. Nói chung, nó vẫn c̣n gắn bó với con người như trước . Nh́n chung , ư thức thẩm mĩ của người Việt Nam ở giai đoạn 1900 - 1930 có những thay đổi. Sự thay đổi đó do hoàn cảnh chính trị, xă hội chi phối. Chúng ta phải thấy một điều : Nó cũng đang đứng trước sự gạn lọc, biến đổi. Và, chính cái chất vững bền đă giúp nó vượt qua mọi thử thách để giữ lấy những ǵ thuộc về truyền thống của dân tộc Việt Nam , không bị mất gốc , lai căng bởi ảnh hưởng tư tưởng văn hoá nước ngoài.
II.- T́nh trạng phân hóa trong văn học giai đoạn 1900 - 1930 :
1. Lực lượng sáng tác :
Trong thời kỳ trung đại, nền văn học của ta có sự hiện diện của cả hai lực lượng sáng tác: Lực lượng nhà nho và lực lượng nông dân. Mỗi bên có công chúng, đề tài, đời sống, phương thức truyền đạt riêng, lư tưởng thẩm mĩ và các thể loại thường dùng cũng khác nhau. Lực lượng sáng tác của văn học viết thời trung đại chủ yếu là nhà nho, những trí thức phong kiến. Nhà nho thời phong kiến có một địa vị đặc biệt trong xă hội. Họ chỉ đeo đuổi việc học chữ Hán. Họ rất am hiểu lời dạy của thánh hiền, thông suốt các tín điều của nho giáo. Kiến thức của nhà nho không vượt khỏi phạm vi sách vở của thánh hiền. Lẽ tất nhiên họ cũng am hiểu tường tận các chủ trương của Lăo - Trang, thấm nhuần tư tưởng Phật giáo. Có thể nói rằng việc học hành của nhà nho theo tinh thần tam giáo đồng nguyên. Nhà nho là những người thích "hành đạo". Họ bước vào đời với ḥai băo "phải có danh ǵ với núi sông". Họ học thật chăm chỉ để thi đỗ đạt, mong t́m chút danh phận rồi từ đó đem sức lực cống hiến cho đời (dĩ nhiên đó là những nhà nho chân chính) nhưng khi xă hội phong kiến suy vi, nhà nho lại bất b́nh chán nản. Lúc ấy họ tâm đắc với giáo điều của Lăo - Trang. Họ thường t́m đến cuộc sống ẩn dật. Nhưng họ cũng khó có thể quên đời được, lại ray rức, trằn trọc, lương tâm bị dằn xé như trường hợp của Nguyễn Khuyến: "Cờ đương giở cuộc không c̣n nước Bạc chửa thâu canh đă chạy làng " (Tự trào) Có thể thấy một điều đặc biệt ở nhà nho là họ thường hay băn khoăn về vấn đề xuất xử và ở vào những giai đoạn xă hội phong kiến suy vong th́ lối sống ẩn dật là lối sống phổ biến của những nhà nho có khí tiết. Thời kỳ ẩn dật cũng là thời kỳ nhà nho sáng tác nhiều nhất. Đầu thế kỷ XX, giai đoạn lịch sử đầy biến động, có sự chi phối mạnh mẽ của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, của văn học phương Tây, lực lượng nhà nho không tách rời sự phân hóa:
* Có những nhà nho v́ yêu nước thương dân, không cam tâm làm nô lệ đă tiếp tục đứng lên chống Pháp (Phan Bội Châu, Ngô Đức Kế, Phan Chu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền, Huỳnh Thúc Kháng...) họ được tiếp nhận và phát triển luồng tư tưởng cách mạng từ châu Âu đưa đến. Họ vừa họat động chính trị vừa sáng tác văn chương. Buổi đầu khi phong trào cách mạng lên cao, các nhà nho có nhu cầu đưa những vấn đề mới của xă hội vào văn học nên họ sáng tác say sưa. Bằng những cách tân nghệ thuật họ nhiệt t́nh thể hiện những vấn đề mới của xă hội, cuộc sống và con người. Tác phẩm của họ thường phong phú về số lượng, đa dạng về đề tài và có những tác động mạnh mẽ đối với xă hội, làm "dậy sóng" phong trào yêu nước lúc bấy giờ. Ư thức hệ phong kiến không c̣n chi phối tư tưởng của họ một cách nặng nề như trước nữa. Họ không c̣n muốn nói đến đạo lư thánh hiền và cũng chẳng hề g̣ câu đẽo chữ để tạo sự bóng bẩy cho bài thơ, bài văn. Họ chỉ hướng đến một mục đích duy nhất : giải phóng đất nước, xây dựng quốc gia hùng cường. Đến giai đoạn thoái trào của phong trào cách mạng, sau nhiều lần thất bại, công cuộc đấu tranh giải phóng đất nước theo con đường cách mạng dân chủ tư sản không thành công, nhà nho cảm thấy buồn chán, bi quan. Họ lại trở về với bản chất của nhà nho trước kia: sống hướng nội, thích bộc bạch tâm sự, hoài cổ, hay làm thơ thuật hoài. Văn chương của họ lúc này trở về với đặc điểm văn chương ở thế kỷ trước. Nói chung, lực lượng nhà nho tiến bộ này tuy đă được tắm gội trong các phong trào cách mạng tư sản, được hít thở không khí hiện đại từ các sách tân thư, tân văn nhưng cái cốt cách nhà nho của họ không thể nào biến dạng được. Lực lượng nhà nho nêu trên khá đông đảo, thơ văn của họ như một ḍng chảy không ngừng, dù đă lạc hậu lỗi thời nhưng vẫn tiếp tục duy tŕ cho đến những năm ở thập niên thứ ba của thế kỷ này.
* Bên cạnh những nhà nho cấp tiến ấy, một số nhà nho khác "vẫn tự hào về thơ phú, chữ nghĩa đạo lư thánh hiền, vẫn làm thơ phú" . Nhưng xă hội Việt Nam đầu thế kỷ XX đang trên con đường tư sản hóa không dành chỗ cho cuộc sống ẩn dật của nhà nho bất đắc chí cho nên h́nh tượng người ẩn sĩ cũng mất dần trong văn học.
* Vào giai đoạn này có xuất hiện một số trường hợp nhà nho rời nông thôn ra thành phố sinh sống bằng nghề viết văn. Sống ở thành thị, giữa những người dân thành thị dần dần bản thân họ cũng bị thành thị hóa. Họ dùng những thể thức văn học cũ để gởi gắm những cảm xúc cá nhân, những cảnh vật và không khí thành thị. Họ đă khai thác tất cả những kinh nghiệm sáng tác trong văn học dân gian và các truyện nôm của các nhà nho tài tử trước kia. Họ là những người có đóng góp đáng kể cho tiến tŕnh hiện đại hóa văn chương Việt Nam. Đến đầu thế kỉ XX, nhà nho không c̣n là lực lượng sáng tác chính. Bên cạnh họ đă có xuất hiện một lực lượng sáng tác mới. Đó là lực lượng trí thức tân học. Đây là những người vừa mới được đào tạo từ các trường Pháp - Việt. Phần lớn trong số họ bắt đầu từ công việc làm báo, có những nhà cựu học viết bằng chữ Hán. Dần dần, theo con đường dịch thuật, phỏng tác... họ chuyển từ viết báo sang viết truyện ngắn, kịch, nhanh chóng đáp ứng được đ̣i hỏi của công chúng thành thị. Họ khác với các nhà nho cấp tiến, chú trọng đến văn hóa hơn là chính trị. Nh́n chung, họ là những người mạnh dạn đến với cái mới. Tuy nhiên ở họ không tránh khỏi những dằn dặt, trăn trở khi chọn cho ḿnh một hướng đi để phù hợp với sự phát triển của thời đại. Họ đến với cái mới v́ ước nguyện dung ḥa hai nền văn hóa Âu - Á.
2. Quan niệm sáng tác : 
Quan niệm sáng tác của văn học trung đại là quan niệm của nhà nho, chịu ảnh hưởng nặng nề của tư tưởng nho giáo, đến giai đoạn này người sáng tác không theo duy nhất một quan niệm như trước nữa. - "Văn dĩ tải đạo", "Thi ngôn chí" đó là quan niệm chủ yếu và phổ biến của nhà nho trong thời kỳ trung đại. Quan niệm đó vẫn tồn tại trong giai đoạn 1900 - 1930. Phan Bội Châu, một người có nhiều tư tưởng tiến bộ nhưng vẫn vướng víu với quan niệm cổ hủ này, khi cho rằng sáng tác văn chương là để "lập công" "lập chí", "lập ngôn". Tản Đà, người đă mạnh dạn cách tân phương pháp sáng tác cũ, tiến hành một cuộc cách mạng trong nghệ thuật thơ ca nhưng vẫn có tư tưởng phân biệt loại văn "vị đời" và "văn chơi".
- Vào giai đoạn này đă xuất hiện quan niệm sáng tác mới, thể hiện ở nhiều phương diện :
+ Quan niệm văn học phục vụ chính trị : chính v́ ư thức được văn học phục vụ chính trị- sáng tác văn chương nhằm tuyên truyền vận động cứu nước- đă khiến nhà văn phải quan tâm đến đối tượng công chúng là toàn thể nhân dân, trong đó có cả quần chúng lao động. Người sáng tác phải t́m mọi cách để lưu truyền phổ biến tác phẩm của ḿnh. Cho nên văn học không c̣n tính chất b́nh kín trong một nhóm người nhỏ hẹp, mà nó đă được công bố rộng răi bằng nhiều h́nh thức. Giờ đây người ta t́m cách in ấn và sử dụng in ấn để xuất bản tác phẩm văn học. Khi đă có xuất bản th́ văn chương không c̣n là của riêng ai hay của một giai cấp nào, mà được xem là những giá trị văn hóa của toàn xă hội.
+ Quan niệm về thể loại cũng khác trước, tiểu thuyết và kịch được công nhận là một thể loại văn học, không c̣n bị khinh rẻ. Nho sĩ ngày trước chuộng thơ, gởi gắm tâm hồn của ḿnh trong thơ, bộc bạch tâm sự chí khí bằng thơ. Lớp nghệ sĩ mới hôm nay lại say mê văn xuôi, hướng về văn xuôi nhiều hơn. Họ nhận thấy văn xuôi có nhiều khả năng phản ánh chân thật, cụ thể đa dạng cuộc sống tư sản hóa đầy những cảnh đời phức tạp, bon chen. Đối với các nhà nho, vấn đề mô tả hiện thực cuộc sống không phải là điều mà họ quan tâm đến. Ngược lại các tư tưởng của nền văn học mới để hết tâm sức vào vấn đề phản ánh hiện thực. Mặc dù vấn đề phản ánh hiện thực khách quan trong văn học ở giai đoạn này c̣n bị chi phối bởi quan niệm đạo đức nhưng vẫn thể hiện được sự nâng cao vai tṛ nhận thức của văn học đối với cuộc sống ở họ so với trước.
+ Văn học trung đại sùng cổ nhân, trọng quá khứ, nhân vật lư tưởng của nó là những trang tài tử giai nhân hoặc anh hùng cái thế. Nhưng nhân vật của văn học mới là những con người rất b́nh thường, bao gồm đủ mọi thành phần trong xă hội. Nói chung nhân vật trong văn học mới rất đa dạng, vượt khỏi khuôn khổ chật hẹp của văn học phong kiến. Chính thái độ tư tưởng thẩm mĩ mới của các nhà văn đối với cuộc sống và con người trong giai đoạn này đă dẫn đến sự h́nh thành chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa lăng mạn trong giai đoạn sau.
+ Đây cũng là một giai đoạn xuất hiện quan niệm mới, xem việc sáng tác văn chương là một nghề kiếm sống, "nôm na phá nghiệp kiếm ăn xoàng" (Tản Đà). Nh́n chung, sự phân hóa trong quan niệm sáng tác "t́m thấy trong toàn bộ đời sống của nền văn học mới, trong loại tác giả này và loại tác giả khác, tuy cùng thời nhưng khác nhau về quan điểm tư tưởng - thẩm mĩ, về nguồn gốc xuất thân và học vấn, tài năng, tuy hai b́nh diện đối lập nhau của một thể thống nhất của một tác giả" và "đó là một quá tŕnh lâu dài, chồng chéo lên nhau, giằng co, tranh chấp giữa cái cũ và cái mới" ("Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời", Trần Đ́nh Hựu và Lê Trí Dũng, tr 318).
3. Phương pháp sáng tác :
Văn chương thời trung đại là sản phẩm của những cá nhân riêng lẽ nhưng vẫn mang một đặc trưng chung, bởi nó được tạo nên bằng một phương pháp sáng tác chung, thể hiện qua một số yếu tố : ngôn ngữ, thể loại, kết cấu, nhân vật... Đầu thế kỉ XX, người sáng tác không c̣n tuân thủ theo một hệ thống phương pháp sáng tác duy nhất ấy nữa. Hoàn cảnh khách quan và nhân tố chủ quan đă đẩy người sáng tác đến sự lựa chọn khá gay go và phức tạp: Bám lấy phương pháp sáng tác cũ hay đi t́m phương pháp sáng tác mới. T́nh h́nh đó đă tạo ra t́nh trạng phân hóa không thể tránh khỏi trong phương pháp sáng tác.
+ Một số nhà nho đă chọn con đường cách tân nghệ thuật sáng tác của nhà nho. Họ vẫn theo phương pháp sáng tác cũ nhưng có những đổi mới đáng kể.
+ Một số người thuộc lực lượng trí thức tân học th́ chọn con đường học theo phương Tây để sáng tác. Họ bắt đầu từ công việc dịch thuật, qua phỏng tác và cuối cùng là sáng tác. Trong lịch sử văn học Việt Nam đây là giai đoạn duy nhất có hiện tượng đan xen hai yếu tố cũ và mới thể hiện trong sáng tác của một tác giả, có khi trong cùng một tác phẩm. Hai yếu tố cũ và mới được kết hợp nhuần nhuyễn và phổ biến trên khắp các thể loại tạo ra những giá trị đặc biệt, không thể xếp vào kho tàng văn học trung đại, mà cũng chưa thể công nhận đó là một tác phẩm của nền văn học hiện đại.
4. Công chúng :
Đối với văn học trung đại, lực lượng sáng tác nhà nho cũng chính là lực lượng công chúng của nền văn học đó. Nhà nho khi sáng tác không hề nghĩ đến công chúng và cũng không cần phải có công chúng. Người thưởng thức văn thi phẩm của họ là chính bản thân họ hay người tri kỷ của họ. Vào đầu thế kỷ XX, lực lượng sáng tác nhà nho vẫn c̣n, văn thơ của nhà nho vẫn hiện diện trên văn đàn. Công chúng say mê văn chương chữ Hán, chữ Nôm tất nhiên vẫn c̣n. Mặc dù đă mất hết hào hứng của thời kỳ trước, c̣n chăng chỉ là những h́nh ảnh của "Sĩ khí rụt rè gà phải cáo" hay "Văn chương liều lĩnh đấm ăn xôi". Lực lượng công chúng này đang thu hẹp dần. Sự tồn tại của họ chứng minh cái t́nh nghĩa sâu nặng đối với Hán học của một số người trí thức phong kiến. Đứng trước những đổi thay của thời cuộc, những con người này không muốn, có thể chưa muốn chạy theo cái mới khi mà trong suy nghĩ của họ vẫn c̣n quan niệm rằng những thứ đó do giặc ngoại xâm mang đến, những thứ đó là phi đạo đức, là trái với thánh hiền. Giữa lúc văn học của nhà nho và lực lượng công chúng của nền văn học đó đang suy yếu dần th́ một lực lượng công chúng mới bắt đầu xuất hiện. Công chúng mới (bao gồm nhiều loại người khác nhau, đang sống trong các đô thị thời đó, có các nhà nho từ nông thôn ra có những người học vấn Tây học và cả những người không học vấn) không thấy hấp dẫn trước món ăn tinh thần của nhà nho. Cuộc sống hiện đại là cuộc sống sôi động, gấp rút.
Văn chương của nhà nho không phù hợp với cuộc sống hiện đại. Thế là ở hai địa bàn khác nhau, nông thôn và thành thị có sự hiện hữu của hai loại công chúng khác nhau. Lớp công chúng cũ vẫn trung thành với nền văn chương cũ. Lớp công chúng mới, chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, của cuộc sống mới, có nhu cầu thị hiếu mới, đ̣i hỏi sự đổi mới của văn học; đặt ra cho người sáng tác nhiệm vụ phải thay đổi quan niệm sáng tác, phương pháp sáng tác nhằm tạo cho họ những món ăn tinh thần thú vị hơn, phù hợp với thời đại mới. Hai loại công chúng này mang trạng thái tâm lư khác nhau, sống trong hai điều kiện khác nhau, lại tồn tại song song trong xă hội thực dân nửa phong kiến đầu thế kỷ XX. Lớp công chúng mới ngày càng phát triển. Hơn nữa, khi lớp thanh niên lớn lên, nhiều người đi học chữ Pháp, được đào tạo theo nền giáo dục mới sẽ quên dần thứ chữ truyền thống của cha ông, văn chương truyền thống cũng trở thành xa lạ đối với họ. Trong khi đó, lớp nhà Nho và những người theo họ vẫn chỉ thừa nhận thứ văn chương là thơ, phú, lục. Nhưng liệu họ có thể bám măi với ngôi nhà cổ kính, ngày càng vắng khách lui tới của nền văn chương chữ Hán này không ? Bởi v́, càng ngày người ta càng tỏ ra thích thú say mê nhiều hơn với những tác phẩm văn học phương Tây, thơ Lamartin, kịch Molie, Cornây vẫn hấp dẫn, lôi cuốn độc giả hơn thơ Nguyễn Trăi hay văn của Trương Hán Siêu. Điều muốn nhấn mạnh ở đây là sự tồn tại song song của hai loại công chúng khác nhau, trong cái thế một bên đă ít nhưng chưa mất hẳn; một bên dù mới xuất hiện nhưng rất mạnh và có điều kiện để phát triển nhanh. Đây là một hiện tượng chỉ xảy ra trong văn học giai đoạn giao thời của lịch sử văn học Việt Nam.
III.- Đầu thế kỉ XX văn học Việt Nam đi vào con đường hiện đại hóa.
1. Khái niệm về văn học hiện đại :
Văn chương hiện đại là nền văn chương mới về nội dung tư tưởng cũng như h́nh thức nghệ thuật mà theo chúng tôi đă có mầm mống từ đầu thế kỉ XIX song h́nh thành và phát triển chủ yếu trong phạm vi thế kỉ XX (chuyên đề "Sự chuyển biến của văn học Việt Nam sang thời kỳ hiện đại") (Trần Thanh Đạm, trang 25).
2. Vấn đề hiện đại hoá của văn học :
2.1 Thế nào là hiện đại hóa của văn học ?
- Giáo sư Trần Thanh Đạm có viết : "V́ tính chất hiện đại của nó không được h́nh thành trong một ngày, một tháng, một năm cho nên mới đặt vấn đề :
Hiện đại hóa và tiến tŕnh hiện đại hóa" (Tài liệu đă dẫn).
- Giáo sư Trần Đ́nh Hươûu đă giải thích cụ thể hơn : "Quá tŕnh hiện đại hóa văn học là quá tŕnh xóa bỏ quan niệm xă hội luân thường với con người đạo đức và chức năng h́nh thành quan niệm xă hội, quan niệm con người, quan niệm cuộc sống chi phối việc thay đổi đề tài văn học. Người sáng tác phải chú ư đến người, đến việc và phải quan tâm đến cốt truyện, đến nhân vật, phải quan tâm đến nhận thức, đến xây dựng. Đó là quá tŕnh biến dạng, tha hóa ba mẫu nhân vật : Nho gia, người ẩn sĩ và người tài tử tồn tại mấy trăm năm trong văn học bác học. Đó là cụ thể hóa, đa dạng hóa các nhân vật của xă hội cũ : Vua, quan Tuần, quan Huyện, quan Nghè, Thầy Đồ, ông Lư, người nông dân. Đó là quá tŕnh xuất hiện ngày càng nhiều những nhân vật thành thị : Thầy Thông, Thầy Kư, ông Thầu Khoán, cậu học tṛ, người dân lao động, người công nhân, cô tiểu thư và cô gái mới. Cuộc sống trong văn học cũng dần dần phức tạp, đa dạng, nhiều màu sắc như cuộc sống thực và để thể hiện nó, thể loại, phương pháp sáng tác, tiêu chuẩn thẩm mĩ cũng kịp thời thay đổi theo" (Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời, trang 25)
2.2-V́ sao có yêu cầu hiện đại của văn học Việt Nam ở đầu thế kỉ XX ?
+ Khách quan : hoàn cảnh xă hội, sự thay đổi trong tư tưởng, văn hóa đă tạo cơ sở cho việc hiện đại hóa của nền văn học Việt Nam ở đầu thế kỉ XX.
- Xă hội :
Sự thay đổi về h́nh thái xă hội là một yếu tố quan trọng đă ảnh hưởng đến sự thay đổi của nền văn học Việt Nam. Đó là sự thay đổi từ xă hội phong kiến sang xă hội thực dân nửa phong kiến. Đặc trưng của xă hội thực dân nửa phong kiến là có sự hiện diện của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa mang h́nh thức thuộc địa, đă gây biến đổi lớn trong cơ cấu xă hội, làm ảnh hưởng đến tâm lư sống, điệu sống, cách sống, nhịp sống của toàn xă hội, trước hết là ở thành thị. Nhà văn sống trong xă hội có những biến đổi lớn lao như thế cũng bị chi phối cách sống, cách nghĩ, cách cảm.
- Xă hội thực dân nửa phong kiến, thành thị, đă phát triển nhanh tạo nên lối sống thành thị hiện đại, sôi động, khẩn trương. Từ điều kiện của văn minh thành thị sự giao lưu mọi mặt trong nước và ngoài nước cũng được thay đổi, không c̣n bị giới hạn trong phạm vi khu vực mà vươn tới phạm vi ṭan cầu.
- Tư tưởng, văn hóa :
Từ đầu thế kỉ XX, trong phạm vi cả nước, đời sống văn hóa tư tưởng của người Việt Nam đă bắt đầu thay đổi. Có sự chuyển biến từ ư thức hệ phong kiến sang ư thức hệ tư sản. Ư thức hệ phong kiến vẫn c̣n tồn tại nhưng mất địa vị độc tôn, độc quyền. Ư thức hệ tư sản mới được h́nh thành và bắt đầu mâu thuẫn với ư thức hệ phong kiến, đang từng bước chiếm dần vị trí trong xă hội. Đầu thế kỉ XX nền văn hóa phương Tây đă được du nhập vào Việt Nam ồ ạt, trong phạm vi cả nước. Cuộc giao lưu văn hóa lần này có nhiều mới mẻ so với trước kia, mà nổi bật là vượt ra khỏi phạm vi khu vực để vươn đến toàn cầu.
+ Chủ quan : sự vận động và phát triển của văn học là một nhu cầu tất yếu.
3. Vấn đề hiện đại hóa của văn học Việt Nam ở 30 năm đầu thế kỉ XX : 
- Vấn đề hiện đại hóa của văn học Việt Nam ở đầu thế kỉ XX đă diễn ra theo hai bước :
+ Bước 1 -Từ năm 1900 đến 1920:
Ở giai đoạn này văn học đă đổi mới về nội dung. Các vấn đề thuộc về ư thức hệ, lư tưởng chính trị xă hội, t́nh cảm cụ thể... là những vấn đề mà chúng ta có thể nhận thấy dễ dàng.
Ví dụ : về ư thức hệ, văn học ra đời trong giai đoạn này phần lớn chiûu sự chi phối bởi ư thức hệ tư sản, trong khi các sáng tác ở thời trung đại chịu sự chi phối của ư thức hệ phong kiến; về lư tưởng chính trị xă hội, chủ nghĩa yêu nước đă gắn với lư tưởng cách mạng dân chủ tư sản, khác với văn học trung đại ch