THÔNG BÁO

  THỜI GIAN GẦN ĐÂY MỘT SỐ BẠN LỢI DỤNG  WEBSITE NÀY ĐỂ ĐƯA RA NHỮNG PHÁT NGÔN KHÔNG TỐT. CHO NÊN CHÚNG TÔI TẠM THỜI ĐÓNG WEBSITE LẠI ĐỂ NÂNG CẤP NHẰM HẠN CHẾ MỘT SỐ HÀNH VI KHÔNG TỐT LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN DIỄN ĐÀN .CÁC BẠN CÓ THẮC MẮC XIN LIÊN HỆ : phanthanhhung90@gmail.com
Chương 2: KHÁI QUÁT VĂN HỌC LƯ- TRẦN
Chọn thời đại Lư- Trần làm giai đoạn mở đầu cho VHTĐ Việt Nam, các nhà nghiên cứu nhằm khẳng định rằng đây chính là thời đại phục hưng của văn hóa dân tộc, thời đại mở đầu cho nền văn minh Thăng Long, đánh dấu bước trưởng thành của một dân tộc vừa giành lại độc lập tự chủ sau hơn một ngh́n năm Bắc thuộc
I. HOÀN CẢNH LỊCH SỬ
1. Về chính trị:
- Thời đại Lư- Trần đảm đương hai sứ mệnh lịch sử to lớn: Hưng văn trị và định vũ công, bảo vệ tổ quốc, chống họa xâm lăng và xây dựng nền móng vững chắc cho chế độ phong kiến vừa h́nh thành.
- Đời Lư, Lư Thường Kiệt chống Tống; đời Trần, Trần Hưng Đạo chống Nguyên Mông (3 lần). Thời kỳ này, triều đại Lư- Trần c̣n phải tiến hành những cuộc chiến tranh chống họa xâm lăng phương Nam (Chiêm Thành). Chiến tranh tất yếu phải có hủy hoại, hao người tốn của nhưng tính chất chính nghĩa và thắng lợi vẻ vang của những cuộc kháng chiến vệ quốc đă tạo thêm khí thế hào hùng, bản lĩnh, sự tự tin cho một dân tộc nhỏ bé ở phương Nam.
- Mặt khác, thời đại Lư- Trần c̣n phải đảm đương sứ mệnh xây dựng chế độ phong kiến, chế định kỷ cương, điển lễ, văn hiến cho một quốc gia phong kiến có chủ quyền, tạo nền tảng cho sự ổn định và phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam trong các thế kỷ sau.
2. Về kinh tế:
a. Chế độ đại điền trang là một đặc điểm kinh tế cơ bản thời Lư- Trần.
Nó dựa trên cơ sở xâm lấn đất đai của các làng xă, biến người nông dân thành người nông nô. Ruộng đất trong thời kỳ này thuộc về công điền. Về thực tế, ruộng đất do các làng xă quản lư và sử dụng bằng cách chia cho nông dân lĩnh canh rồi nộp tô thuế cho triều đ́nh. Đó là nguồn thu nhập chủ yếu của chính quyền trung ương v́ ruộng đất công chiếm đại bộ phận trong thời đó. Vua có quyền lấy ruộng đất công bất kỳ lúc nào để dùng vào những mục đích riêng của ḿnh. Theo Thiền uyển tập anh, sau kkhi chữa được bệnh cho Lư Thần Tông, nhà sư Nguyễn Minh Không bèn được phong mấy trăm hộ. Ruộng thực hộ là do nông dân tự do cày cấy và nộp tô. (Xét đến cùng, nến kinh tế độc lập- điền trang cho phép bọn quư tộc vừa có nông nô, địa vị, thế lực chính trị và đôi khi c̣n có cả lực lượng quân đội riêng trong điền trang. Đây là một trở ngại lớn cho xu hướng trung ương tập quyền khi chế độ phong kiến Việt Nam dần đi vào con đường ổn định, phát triển)
- Ở thời Lư, chế độ đại điền trang vẫn c̣n mang một số yếu tố tích cực nên vẫn có khả năng thúc đẩy sự phát triển của kinh tế xă hội.
- Đến đời Trần, kinh tế đại điền trang đi vào con đường lạc hậu. Vua chúa, quư tộc lợi dụng chính sách này để cướp giật ruộng đất của nông dân ngày càng nhiều. Sự khủng hoảng của nền kinh tế đại điền trang đă dẫn đến sự bùng nổ của rất nhiều cuộc khởi nghĩa của nông nô, nô tỳ và một số ư kiến cải cách của các sĩ phu. Tính chất công điền dần lỗi thời nhường chỗ cho chế độ sở hữu cá nhân về mặt ruộng đất sẽ được thực hiện vào thời kỳ nhà Hậu Lê.
- Những năm Hồ Quư Ly ở ngôi, ông đă có một số cải cách quan trọng về kinh tế đặc biệt là thực hiện nghiêm khắc chính sách hạn điền hạn nô nhưng những cải cách đó đều thất bại do các nho sĩ và quần chúng không ủng hộ chế độ ngụy triều.
b. Các triều vua đầu thời kỳ Lư- Trần đều rất quan tâm phát triển sản xuất nông nghiệp.
Từ đời Lê Hoàn đă tổ chức lễ cày ruộng để thể hiện tinh thần coi trọng nghề nông (Cứ đến đầu tháng giêng, nhà vua đích thân cày một thửa ruộng mở đầu năm sản xuất). Hệ thống đê ở các con sông lớn được quan tâm triệt để nhằm bảo vệ mùa màng, chống lụt lội. Các chức quan Hà đê (chánh sứ và phó sứ) đưọc đặt ra để chuyên coi việc đào kênh ng̣i, đắp đê phục vụ giao thông, thủy lợi. Việc mở rộng diện tích canh tác, tổ chức khuyến khích khai hoang cũng được quan tâm.
c. Thủ công nghiệp, nhờ được quan tâm, cũng ngày càng phồn thịnh.
Nghề dệt gấm, sản xuất nông cụ, vải lụa, đồ gốm, đồ sứ, đồ đồng, vũ khí, xe thuyền, khắc bản in, nung vôi, dệt the,.. đă phát triển mạnh ở các làng nghề, phường hội truyền thống
3. Về xă hội
 Sự phát triển của các học thuyết Nho- Phật- Lăo trong giai đoạn đầu tiên của chế độ phong kiến Việt Nam đă ảnh hưởng sâu sắc đến sự h́nh thành, phân chia đẳng cấp trong xă hội Lư- Trần. Cụ thể:
a. Ở thời Lư, đạo Phật lan truyền khắp nước ta, có xu hướng phát triển thành quốc giáo, chủ yếu do các nguyên nhân sau:
+ Chiến tranh ly loạn, ḷng người chán nản muốn t́m đến con đường siêu thoát của đạo Phật.
+ Đạo Phật đă du nhập vào Việt Nam khá sớm, trong thời kỳ Bắc thuộc và đă có ảnh hưởng rất sâu sắc ở thời kỳ Đinh, Tiền Lê.
+ Vua Lư Công Uẩn (Lư Thái Tổ) là người xuất thân từ đạo Phật. (Đời Lê Ngọa Triều, ông giữ chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ. Về sau, vua Lê Ngọa Triều hoang dâm, hung ác, triều thần nổi dậy lật đổ ngôi vua Tiền Lê, đưa Lư Công Uẩn lên ngôi báu, sáng lập ra nhà Lư). Do xuất thân từ đạo Phật, Lư Thái Tổ đặc biệt quan tâm đến sự phát triển của Phật giáo ở Việt Nam.
+ Nhân dân ta vốn có truyền thống nhân đạo nên rất dễ tiếp thu các lư thuyết từ bi, bác ái của đạo Phật
- Vai tṛ độc tôn của Phật giáo đă dẫn đến việc phân chia các giai cấp trong xă hội thời Lư như sau:
+ Giai cấp được trọng vọng nhất thời Lư là giai cấp quư tộc và tăng lữ. Các nhà sư thường có vị trí cao trong triều đ́nh và thậm chí c̣n có mối quan hệ huyết thống với hoàng tộc. (Sư Viên Chiếu là người trong hoàng tộc, sư Măn Giác là con quan đại thần,..)
+ Giai cấp quần chúng bị trị thời Lư gồm nông dân ở các làng xă, nông nô, nô tỳ ở các điền trang, thợ thủ công, lái buôn. b. Ở thời Trần, đạo Phật vẫn c̣n ảnh hưởng rất sâu sắc đến đời sống tinh thần của dân tộc nhưng vị trí độc tôn của nó đă dần phải nhường chỗ cho Nho giáo do những nguyên nhân chủ yếu sau:
- Từ triều Trần trở đi, tính chất trung ương tập quyền cao hơn dẫn đến nhu cầu gạt bỏ vị trí cố vấn tối cao của các vị quốc sư trong triều đ́nh.
- Chính sách đề cử và thế tập bị băi bỏ. Nhà Trần tổ chức các kỳ thi để tuyển chọn nhân tài vào làm việc cho triều đ́nh. Nội dung thi cử là kinh sách của đạo Nho. Thực tế này đă dẫn đến việc h́nh thành một tầng lớp Nho sĩ tham gia ngày càng nhiều vào công việc triều chính, lấn át dần vị trí của các nhà sư tham gia triều chính trong giai đoạn trước đó. Nhân sinh quan của các Nho sĩ có phần đối lập với nhân sinh qua Phật giáo v́ thế, ngay từ rất sớm, đă diễn ra hàng loạt các cuộc đấu tranh trên phương diện tư tưởng của các Nho sĩ nhằm chống lại Phật giáo mà những người tiêu biểu là Đàm Sĩ Mông, Lê Văn Hưu, Trương Hán Siêu,..
- Do đạo Nho phát triển, nho sĩ trở thành giai cấp được trọng vọng bên cạnh giai cấp quư tộc và trở thành lực lượng chính trong công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc, góp phần nắm giữ, thiết chế kỷ cương, ca ngợi, bảo vệ uy quyền phong kiến và đấu tranh chống nạn ngoại xâm. Các giai cấp bị trị thời Trần vẫn là nông dân, nông nô, nô tỳ, thợ thủ công, lái buôn,..
4. Về giáo dục và nghệ thuật:
a. Việc giáo dục đă được quan tâm từ rất sớm.
Năm 1070, Lư Thánh Tông lập Văn Miếu ở quốc đô Thăng Long. Năm 1075, Lư Nhân Tông mở khoa thi tam trường và năm 1076 mở Quốc Tử giám chuyên lo việc giảng thuật Nho giáo. Các năm 1086, 1152, 1165, 1193 đều có mở kỳ thi. Đến đời Trần, các kỳ thi Nho giáo được tổ chức thường lệ và có quy mô rộng răi hơn thời Lư. b. Tiếp thu những thành tựu rực rỡ của văn nghệ dân gian, các ông vua thời Đinh, Tiền Lê, Lư, Trần đă nối tiếp xây dựng một nền văn nghệ cung đ́nh giàu bản sắc dân tộc. Ca múa nhạc cung đ́nh ở các triều Lư- Trần đều bắt nguồn từ ca múa nhạc dân gian (Múa rối, hát chèo, hát tuồng thường được các ông vua thời Lư- Trần đặc biệt yêu thích) Phần lớn các công tŕnh kiến trúc điêu khắc ở thời Lư- Trần đă bị hủy hoại trong 20 năm đô hộ của giặc Minh nhưng theo các tài liệu sử học, khảo cổ học và một số di chỉ c̣n lại, có thể khẳng định rằng vương triều Lư- Trần đă cho xây dựng nhiều công tŕnh lớn (Năm 1031, có 950 ngôi chùa được xây. Tháp Báo Thiên cao 12 tầng. Tháp Sùng Thiên ở Sơn Nam, Hà Nam Ninh ngày nay, cao đến 13 tầng. Các di tích chùa Một cột, chùa Keo, chùa Thầy, tháp B́nh Sơn, chuông Quy Điền,.. đều cho thấy sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc thời Lư Trần)
II VĂN HỌC ĐỜI LƯ
1. Văn học đời Lư mang nặng hệ ư thức Phật giáo
a. Đặc điểm của văn học đời Lư là lực lượng các nhà sư sáng tác chiếm đa số trên văn đàn.
Theo sách Thiền uyển tập anh, đời Lư có khoảng hơn 40 nhà sư sáng tác với những tên tuổi tiêu biểu như: Măn Giác, Viên Chiếu, Viên Thông, Không Lộ, Quảng Nghiêm,..Trong số đó, nhiều nhà sư chiếm địa vị cao trong xă hội và triều đ́nh nhà Lư. Sự thống lĩnh văn đàn chủa các nhà sư đời Lư có thể giải thiïch bằng những nguyên nhân sau:
- Ở thời kỳ này, Phật giáo chiếm địa vị độc tôn trong đời sống tinh thần của dân tộc. Sự bành trướng của Phật giáo dẫn đến nhu cầu rộng răi trong nhân dân là t́m hiểu, học tập những vấn đề triết lư của đạo Phật. Để đáp ứng nhu cầu đó, bên cạnh việc thuyết giảng, các nhà sư c̣n t́m cách truyền phổ đạo Phật bằng cách thể hiện các nội dung triết lư vốn rất trừu tượng khó hiểu qua h́nh thức các bài kệ ngắn gọn, sinh động, dễ nhớ, dễ hiểu để giúp người học đạo được thuận lợi hơn trong quá tŕnh nghiên cứu, học tập.
- Văn học thời kỳ này viết bằng chữ Hán nên chủ yếu, chỉ có các nhà sư mới có đủ tŕnh độ uyên bác để sáng tác thơ văn
b. Thiền Tông là chi phái thể hiện khà rơ quan niệm triết học trong tác phẩm của các nhà sư đời Lư.
Nó thiên về sự tu dưỡng tự thân, lấy tâm định làm phép tu dưỡng. Điều này được Thượng sĩ Trần Quốc Tảng tóm tắt trong một câu ngắn gọn nhưng có giá trị khái quát toàn bộ những vấn đề cơ bản của triết học Thiền tông: Phật tức tâm, tâm tức Phật (Phật tâm ca)
c. Quan niệm Thiền tông rất gần với đạo Phật nguyên thủy ở thuyết phiếm thần luận, cho rằng:
+ Thiên địa vạn vật cùng một bản thể và chính v́ thế, trước đức Phật, mọi người đều b́nh đẳng. Dựa trên quan niệm đó, văn học Phật giáo đời Lư thường thể hiện sự tương đồng, sự vĩnh cửu của bản ngă Bát nhă chân vô tông Nhân không ngă diệc không Quá hiện vị lai Phật Pháp tính bản tương đồng (Lư Thái Tông) Bản ngă của mọi người đều giống nhau, đều quy về chữ Không vốn là bản thể vũ trụ, là cái hằng thường, bất diệt, là điểm tận cùng của mọi quá tŕnh biến đổi. Cho nên, Đoàn Văn Khâm trong bài Văn Quảng Trí thiền sư đă viết: Các đạo hữu không nên đau thương về sự vĩnh biệt Nùi sông trước chùa trông ra ấy là chân h́nh của nhà sư Nhà sư đă mất nhưng chân thể, bản thể vẫn c̣n tồn tại trong thế giới, trong vạn vật. Đó chính là sự tương đồng và vĩnh cửu của bản ngă.
+ Quan niệm Sắc không cho rằng thế giới biến hóa vô cùng. Kiều Bản Tịnh trong Kính trung xuất h́nh tượng đă so sánh cái có trong thế giới hiện hữu của con người thực chất chỉ là huyễn, cái không mới chính là thực, là sự tồn tại vĩnh cửu của con người. Điều này giống như sự tồn tại của cái bóng trong gương: Huyễn thân bản tự không tịch mịch Do như kính trung xuất h́nh tượng H́nh tượng giác liễu nhất thiết không Huyễn thân tu du chứng thực tướng Nguyên phi Ỷ Lan kêu gọi hăy gạt bỏ mọi phán đoán về cái sắc và cái không trong thế giới vật chất và chỉ có như vậy, người học đạo mới tiến đến chỗ khế hợp với chân tông: Sắc tức không, không thị sắc Không thị sắc sắc tức không Sắc không câu bất quản Phương đắc khế chân tông Bài kệ nổi tiếng Cáo tật thị chúng của nhà sư Măn Giác là một ví dụ tiêu biểu cho quan niệm sắc không thâm thúy của nhà Phật qua sự đối sánh giữa thời gian tuần hoàn, vô cùng vô tận của vũ trụ với thời gian tuyến tính ngắn ngủi trong cuộc đời con người. Bài thơ tuy thể hiện quan niệm triết học của Phật giáo nhưng cũng mang lại niềm hy vọng cho con người trong cuộc sống: Xuân khứ bách hoa lạc Xuân đáo bách hoa khai Sự trục nhăn tiền quá Lăo ṭng đầu thượng lai Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận Đ́nh tiền tạc dạ nhất chi mai
d. Tuy nhiên, là nhà thơ, các vị tăng lữ vẫn trải cảm xúc chân thành của ḿnh trong những bài thơ tả cảnh thiên nhiên tươi đẹp.
Khung cảnh thiên nhiên trong thơ của các nhà sư vẫn chịu sự chi phối của cái nh́n sắc không. Chẳng hạn: Vạn lư thanh giang vạn lư thiên Nhất thôn tang giá nhất thôn yên Ngư ông thụy trước vô nhân hoán Quá ngọ tỉnh lai tuyết măn thuyền (Ngư nhàn- Không Lộ)
e. Mặt khác, trong thơ văn của các nhà sư đời Lư, ta c̣n có thể bắt gặp những tư tưởng tích cực, tiến bộ, xa lạ với quan niệm của phật giáo chính thống:
- Những ư kiến chống quan điểm giáo điều của trường phái cực đoan cho rằng phải tuyệt đối thoát ly trần tục.
- Thái độ nhiệt t́nh, ư thức trách nhiệm của các nhà sư, khát vọng ḥa nhập vào cuộc đời, tham gia gánh vác những khó khăn của đất nước trong thời kỳ đầu xây dựng.
2. Thơ văn đời Lư phản ánh tinh thần yêu nước, ḷng tự hào dân tộc
Có thể nói, bắt đầu từ thời Lư, truyền thống yêu nước trong văn học h́nh thành và phát triển măi măi trong các giai đoạn sau. Hai tác giả tiêu biểu của chủ nghĩa yêu nước trong văn học đời Lư là Lư Công Uẩn và Lư Thường Kiệt. Chủ đề yêu nước trong thơ văn họ thường thể hiện ở những cung bậc trầm hùng khác nhau nhưng ư nghĩa chung nhất vẫn là tiếngnói lạc quan, chiến đấu của thời đại, tiếng nói tự hào của một dân tộc đang vượt qua những thử thách để khẳng định ḿnh
a. Tác giả Lư Công Uẩn:
Trong lịch sử văn học, tên tuổi của ông gắn liền với bài Chiếu dời đô có giá trị lịch sử to lớn bởi lẽ việc đổi quốc hiệu, quốc đô đánh dấu bước chuyển ḿnh trong công cuộc xây dựng cơ đồ độc lập tự chủ của dân tộc Đại Việt, đáp ứng nhu cầu củng cố vương quyền phong kiến và nguyện vọng chính đáng của nhân dân. Giá trị văn học của tác phẩm là ở chỗ nó đánh dấu những thành công bước đầu về nghệ thuật viết văn chính luận trong VHTĐ. Bài chiếu đă nâng Lư Thái Tổ lên một tầm cao khác thường. Nó khẳng định một cái nh́n đúng đắn về xu hướng phát triển tất yếu của lịch sử của vị vua khai sáng nhà Lư cách đây gần ngh́n năm.
b. Tác giả Lư Thường Kiệt:
Tên tuổi của ông gắn liền với chiến công chống Tống và hai tác phẩm có giá trị là Văn lộ bố và bài thơ Thần.
- Văn lộ bố: Đặc điểm của bài văn là ngắn gọn, trang trọng, nêu cao chính nghĩa, vạch trần phi nghĩa, lời lẽ ḥa nhă nhưng không kém phần đanh thép và thuyết phục - Bài thơ Thần: Chiến thắng quân Tống vẻ vang gắn liền tên tuổi của Lư Thường Kiệt với bài thơ Nam quốc sơn hà nổi tiếng. Ra đời trong khoảnh khắc nhưng bài thơ lại có giá trị vĩnh viễn bởi nó biểu hiện bản lĩnh, khí phách dân tộc, khẳng định chân lư ngàn đời: chính nghĩa bao giờ cũng thắng phi nghĩa. Bài thơ c̣n là viên ngọc quư trong kho tàng văn học cổ: Nam quốc sơn hà Nam đế cư Tiệt nhiên định phận tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư 3. Nhận định chung về văn học đời Lư:
- Với một lực lượng sáng tác đông đảo, các nhà sư đời Lư đă góp phần không nhỏ vào kho tàng văn học cổ. Hướng sáng tác của các nhà sư tuy tập trung thuyết lư cho đạo phật nhưng vẫn chứa đựng những yếu tố tích cực.
- Giá trị chủ yếu của văn học đời Lư vẫn là những tác phẩm thể hiện chủ nghĩa yêu nước mà trong đó, Chiếu dời đô và bài thơ Thần là hai viên ngọc ngời sáng, một bản tuyên ngôn dựng nước, một bản tuyên ngôn giữ nước. Số lượng sáng tác không nhiều nhưng chủ nghĩa yêu nước vẫn được nêu cao và h́nh thành như một truyền thống phát triển măi măi trong các giai đoạn sau.
III. VĂN HỌC ĐỜI TRẦN
1. Bối cảnh lịch sử và những đồi thay trong tầng lớp nho sĩ đời Trần
- 1226- Nhà Trần cướp ngôi nhà Lư - 1257, 1285, 1287- ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông - Nhiệm vụ bảo vệ tổ quốc gắn liền với xây dựng đất nước.
- Thuật trị nước khoan sức dân tiến bộ đời Trần đă kích thích xă hội ngày càng ổn định và phát triển
- Tầng lớp Nho sĩ trở thành lực lượng chính tham gia xây dựng đất nước. Họ gần gũi với quần chúng hơn nên thơ họ phản ánh đúng nhu cầu, nguyện vọng của quần chúng.
- Những vấn đề văn hóa, xă hội, nghệ thuật cũng phát triển mạnh mẽ dưới triều Trần.
2. Nội dung văn học: 
a. Văn học Trần phản ánh ḷng yêu nước tinh thần dân tộc
- Cũng như mảng thơ văn đời Lư, văn học đời Trần tập trung xoáy mạnh vào đề tài chống quân Nguyên xâm lược với cảm hứng chủ đạo là ḷng yêu nước và tinh thần tự hào dân tộc. Điển h́nh cho chủ nghĩa yêu nước trong văn học đời Trần là tác phẩm Hịch tướng siî của Trần Quốc Tuấn, bởi lẽ tác phẩm tập trung phản ánh những khía cạnh sâu sắc nhất của ḷng yêu nước cao độ. Đây là một tác phẩm có giá trị lịch sử và văn học cao, khẳng định bước tiến của lịch sử dân tộc và lịch sử văn học. - Bên cạnh đó, cuộc chiến đấu chống Nguyên Mông cũng là đề tài phong phú của nhiều nhà thơ khác đời Trần. Tác phẩm của họ mang âm hưởng chung hào hùng, ca ngợi khí phách, chiến thắng vẻ vang của dân tộc: Đoạt sóc Chương Dương độ Cầm hồ Hàm Tử quan Thái b́nh tu nỗ lực Vạn cổ thử giang san (Tùng giá hoàn kinh sư- Trần Quang Khải) Các nhà thơ thường tập trung miêu tả hào khí Đông A bằng những h́nh ảnh đẹp đẽ, kỳ vĩ cùngvới ư thức trách nhiệm của mỗi người công dân trong công cuộc chiến đấu chung của toàn dân tộc: Hoành sóc giang san cáp kỷ thu Tam quân tỳ hổ khí thôn ngưu Nam nhi vị liễu công danh trái Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu (Thuật hoài- Phạm Ngũ Lăo) Các nhà thơ cũng chú ư nêu cao sức mạnh của chính nghĩa, của vấn đề đức trong cuộc chiến đấu bảo vệ tổ quốc: Giặc tan muôn thuở thanh bính Phải đâu đất hiểm cốt ḿnh đức cao (Bạch Đằng giang phú- Trương Hán Siêu Nội dung yêu nước không chỉ được thể hiện trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống xâm lược mà c̣n phát triển trên những khía cạnh t́nh cảm phong phú của nhà thơ. Có khi, đó là nỗi nhớ nhà thầm lặng nhưng mănh liệt của một nhà Nho xa quê hương: Dâu già lá rụng tằm vừa chín Lúa sớm nở hoa cua béo ghê Nghe nói quê nhà nghèo vẫn tốt Giang Nam vui thú chẳng bằng về (Quy hứng- Nguyễn Trung Ngạn) Có khi, đó là niềm khát khao được xây dựng một đất nước thịnh vượng ḥa b́nh muôn đời: Xă tắc hai phen bon ngựa đá Non sông ngh́n thuở vững âu vàng (Xuân nhật yết Chiêu lăng- Trần Nhân Tông) Yêu nước c̣n được thể hiện bằng niềm hạnh phúc được nh́n thấy đất nước ḥa b́nh, được sống trong ḥa b́nh: Trăng vô sự chiếu người vô sự Nước ngậm thu lồng trời ngậm thu Bốn bề đă yên nhơ đă lắng Chơi năm nay thú vượt năm xưa (Hạnh Thiên Trường hành cung- Trần Thánh Tông) Có thể nói, trong lịch sử dân tộc, vương triều nhà Trần là một vương triều hùng mạnh nhất. Đây là thời kỳ mà mọi ư thức về quốc gia dân tộc đều phát triển mạnh mẽ và đó cũng chính là nền tảng cho sự phát triển của văn học yêu nước.
b. Văn học đời Trần thể hiện ḷng yêu mến cảnh thiên nhiên tươi đẹp
So với thiên nhiên trong thơ văn đời Lư, thiên nhiên trong thơ văn đời Trần thực hơn, đẹp hơn. Các nhà thơ đă bắt đầu chú ư miêu tả đời sống thôn dă b́nh dị. Cảm xúc được thể hiện tinh tế hơn. Đặc biệt, qua việc miêu tả thiên nhiên, các tác giả thường chú ư bộc lộ niềm tự hào về những chiến tích oanh liệt của dân tộc. Bài thơ Thiên Trường văn vọng của Trần Nhân Tông là một trong những ví dụ tiêu biểu cho cái nh́n mới của các nhà thơ đời Trần đối với cuộc sống b́nh dị của người lao động: Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên Bán vô bán hữu tịch dương biên Mục đồng địch lư ngưu quy tận Bạch lộ song song phi hạ điền Cảnh vật được miêu tả bằng ngôn từ giản dị nhưng vẫn thể hiện được cái thần, cái đẹp của bức tranh đường đi Lạng Sơn, cảnh chùa Bảo Phúc, động Chi lăng, Thạch Môn sơn, cảnh Thiên Trường, cảnh hồng rụng, tiếng chuông văng vẳng, tiếng sáo thuyền câu,..: Mưa tạnh vườn cây màn biếc rủ Tiếng ve chiều tối rộng bên tai (Hạ cảnh- Trần Thánh Tông) Hoặc: Cổ tự thê lương thu ái ngoại Ngư thuyền tiêu sắt mộ chung sơ Thủy minh, sơn tĩnh, bạch âu quá Phong định, vân nhàn, hồng thụ sơ (Lạng Sơn văn cảnh-Trần Nhân Tông) Cảm xúc và cách miêu tả của nhà thơ thực sự tinh tế: Thụy khởi khải song phi Bất tri xuân dĩ quy Nhất song bạch hồ điệp Phách phách sấn hoa phi (Xuân hiểu- Trần Nhân Tông) Yêu thiên nhiên, các nhà thơ càng tự hào hơn nữa về những chiến tích oanh liệt của dân tộc: Lâu Lăi hang sâu hơn đáy giếng Chi Lăng ải hiểm tựa trời cao Ngựa leo, gió lướt ngoảnh đầu lại Cửa khuyết trời tây mây ráng treo (Ải Chi Lăng- Phạm Sư Mạnh) Các tác giả thường khai thác đề tài sông Bạch Đằng với cảm hứng ca ngợi đầy sảng khoái, tự hào: Ánh nước chiều hôm màu đỏ khé Tưởng rằng máu giặc vẫn chưa khô (Bạch Đằng giang- Trần Minh Tông) Có thể nói, thiên nhiên trong thơ văn đời Trần hết sức phong phú đa dạng. Các nhà thơ đă phát hiện, cảm nhận những vẻ đẹp tuyệt vời của thiên nhiên chứng tỏ họ ngày càng gắn bó hơn với cuộc đời, với con người.
c. Tinh thần nhân đạo và tư tưởng bi quan yếm thế trong thơ văn đời Trần
- Chủ nghĩa nhân đạo trong thơ văn đời Trần chủ yếu thể hiện qua sự tn tưởng vào khả năng của con người, khát vọng một cuộc sống ḥa b́nh, hạnh phúc, không c̣n chiến tranh đổ máu, chết chóc. Trương Hán Siêu ca ngợi cái đức, cái chính nghĩa của dân tôc Đại Việt. Sử Hy Nhan trong Trảm xà kiếm bộc lộ ư muốn gói giáo kiếm vào da hùm, rèn binh khi làm nông cụ và tuyên bố rơ thái độ chán ghét chiến tranh: Kiếm này! Kiếm này là vật chẳng lành Bậc thánh túng kế mới dùng phải đâu vật quư
- Tuy nhiên, càng về sau, nhà Trần không tránh khỏi con đường suy thoái. Một số nhà nho tiết tháo chán nản lui về cảnh sống ẩn dật trong một tâm trạng đầy uất hận. Thơ của họ bộc lộ rơ nỗi đau của kẻ sĩ chân chính bất lực trước t́nh cảnh khốn cùng của quần chúng. Những tư tưởng yếm thế thoát ly của họ chứa đựng ít nhiều giá trị tích cực khi thấm nhuần tinh thần nhân đạo cao cả: Hạn rồi qua lụt đă bao phen Thương nỗi đồng điền lúa chẳng lên Đống sách hóa ra chồng giấy nát Bạc đầu luống những phụ dân đen (Nhâm dần lục nguyệt tác- Trần Nguyên Đán) Không chỉ đau thương, phẫn uất, các nhà thơ c̣n bộc lộ niềm mong ước, khát vọng cứu dân giúp đời của kẻ sĩ chân chính: Ví làm ống bễ ḷ rèn được Thổi thấu ḷng người khắp chín châu (Nguyễn Phi Khanh) Hoặc: Liễu phố tam thu vũ Quân bồng bán dạ thanh Cô đăng minh hựu diệt Hồ hải thập niên t́nh (Hoàng giang dạ vũ- Nguyễn Phi Khanh)
- Tất nhiên, càng khát vọng, họ càng rơi vào cảnh bế tắc, tuyệt vọng cho nên, thơ của họ chứa đựng những t́nh cảm bi quan, tiêu cực: Trước mắt mọi chuyện đều đáng lo Hết bệnh sao bằng bệnh vẫn mang (Nguyễn Phi Khanh)
3. Nhận xét chung về thơ văn đời Trần
- Thơ văn đời Trần đánh dấu một bườc phát triển mới của VHTĐ
- Chủ đề yêu nước là chủ đề tập trung và đạt được nhiều thành tựu trong văn học đời Trần.
Tuy nhiên, thời kỳ này chưa có những tác phẩm mô tả một cách toàn bích cuộc chiến đấu mang tầm vóc lịch sử to lớn. Đây là một thiết sót mà văn học thế kỷ XV sẽ bổ sung