THÔNG BÁO

  THỜI GIAN GẦN ĐÂY MỘT SỐ BẠN LỢI DỤNG  WEBSITE NÀY ĐỂ ĐƯA RA NHỮNG PHÁT NGÔN KHÔNG TỐT. CHO NÊN CHÚNG TÔI TẠM THỜI ĐÓNG WEBSITE LẠI ĐỂ NÂNG CẤP NHẰM HẠN CHẾ MỘT SỐ HÀNH VI KHÔNG TỐT LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN DIỄN ĐÀN .CÁC BẠN CÓ THẮC MẮC XIN LIÊN HỆ : phanthanhhung90@gmail.com
CHƯƠNG VIII
NHÀ VĂN VÀ QUÁ TR̀NH SÁNG TÁC
I. VỀ HÀNH VI SÁNG TẠO CỦA NGHỆ SĨ
1. Những quan niệm của mĩ học duy tâm
Qua các chương trên chúng ta đă t́m hiểu nhiều đặc tính, bản chất khác nhau của tác phẩm văn chương đó cũng là quá tŕnh chúng ta tiến hành xác định vai tṛ, vị tr1i, ư nghĩa to lớn của văn chuơng trong đời sống kinh tế xă hội. Đến đây, một vấn đề đặt ra là: vậy th́, quá tŕnh sản sinh ratác phẩn văn chương - một văn minh tinh thần kỳ diệu của con người được diễn ra như thế nào. người cha của đứa con kỳ diệu đó cần có những phẩm chất đặc biệt ǵ? Cũng như nhiều vấn đề quan trọng khác của nghiên cứu văn chương, vấn đề phẩm chất tài năng sáng tạo của người nghệ sĩ và quá tŕnh sáng tạo của anh ta như thế nào là câu hỏi hóc búa được đặt ra từ lâu trong lịch sử mĩ học nhân loại. Sáng tác là ǵ? Có thể giải thíchđược quá tŕnh sáng tác không? Những lực lượng nào đă tham gia và chi phối quá tŕnh sáng tác? Mĩ học duy tâm ngay từ thời Platon đă cho rằng không thể hiểu được quá tŕnh sáng tác của nghệ sĩ. Nghệ thuật là điều kỳ diệu đặc biệt, nghệ sĩ là công cụ của sức mạnh huyền bí, anh ta có một bản chất thần linh. Nghệ sĩ sáng tác trong trạng thái đó không bị kiểm tra bởi ư thức. tác phẩm hiện thực của nhà văn là tái hiện ư niệm bất biến, tồn tại vĩnh viễn trước khi có thế giới xuất hiện. Do đó, không thể nhận thứcbằng lí trí. Tán đồng ư kiến của Platon, các nhà mĩ học duy tâm tư sản theo thuyết trực giác như Bergson, Croce, Freud đă lái cách giảithích của Platon sang lĩnh vực sinh học. Họ xem trực giác phi lí tính là sức mạnh sáng tạo duy nhất, là khởi điểm, là nội dung của sáng tạo nghệ thuật. Bergson cho rằng nhà văn sáng tạo bằng trực giác. Freud th́ khẳng định: quan niệm về một tinh thần vô thức lần đầu tiên cho phép (hoạt động) ta có được khái niệm về thực chất các hoạt động sáng tạo của nhà thơ. Mritain cho trực giác là thứ ánh sáng vô cùng quư báu và là nguyên tắc tối quan trọng trong nghệ thuật. đề cao vô ư thức. những nhà trực giác cho rằng nghệ thuật xét theo bản chất của nó là không có dụng ư, thái độ có dụng ư, thái độ có ư thức của nhà văn chẳng những vô ích mà thậm chí c̣n có hại. Mọi ư định trong sáng tạo nghệ thuật đều giết chết nghệ thuật. Những người theo chủ nghĩa xét lại cũng phủ nhận lí trí trong sáng tạo nghệ thuật. theo Phi se, người nghệ sĩ cần xa lánh những quan điểm chính trị rơ ràng. y cho rằng những ấn tượng trực tiếp về hiện thực là duy nhất có khả năng dẫn người nghệ sĩ đến việc tạo ra tác phẩm chân chính.
2. Quan niệm của mĩ học duy vật
Khác hẳn mĩ học duy tâm, mĩ học suy đồi tư sản và mĩ học xét lại, mĩ học duy vật, đă có cách nh́n nhận khoa học về sự sáng tạo nghệ thuật, mà điều cơ bản nhất là khẳng định ư thức con người là sức mạnh chủ yếu của sự sáng tạo nghệ thuật. Aristote cho rằng nghệ thuật là sự bắt chước thực tại, là công cụ hiểu biết thực tại. Người ta có thể hiểu và giải thích được quá tŕnh sáng tác. Biélinsky phản đối quan niệm xem hoạt động sáng tác như là một hiện tượng cảm tính. Tất cả các nhà thơ, ngay cả nhà thơ vĩ đại đi nữa, cũng phải đồng thời là nhà tư tưởng, nếu không thế th́ tài năng cũng không giúp được ích ǵ.[1] Tchernuchevski khẳng định: ... dù tài năng vô thức mạnh mẽ nhất, nhà thơ cũng không sáng tạo được ǵ vĩ đại hết, nếu anh ta không được phú cho một trí tuệ sắc sảo, một lương trí khỏe khoắn, một thị hiếu tinh tế.[1] Mĩ học Marx - Lénine kiên quyết chống lại những sai trái của mĩ học duy tâm và khẳng định sáng tạo nghệ thuật không phải là hành động có tính chất thần bí, bẩm sinh, đồng thời cũng không chấp nhận quan điểm dung tục cho rằng tài năng nghệ thuật không có ǵ đặc biệt cả. Mĩ học Marx - Lénine đánh giá đúng đắn vai tṛ của tài năng và thế giới quan trong quá tŕnh sáng tạo. I
I. TƯ CHẤT NGHỆ SĨ CỦA NGƯỜI SÁNG TÁC
1. Sự mẫn cảm đặc biệt.
Tư chất đầu tiên và cơ bản đ̣i hỏi phải có ở người sáng tác là một tâm hồn giàu xúc động, tính xúc động Mácnh liệt. T́nh cảm là biểu hiện tâm lí của con người nói chung. Đă là người ai cũng có những yêu, ghét, hờn giận, vui buồn... nhưng ở người nghệ sĩ điều này trở nên đặc biệt, dễ xúc động, dễ nhạy cảm. Khi định nghĩa về thơ, Bạch Cư Dị viết: căn t́nh, miêu ngôn, hoa thanh, thực nghĩa. Xem thơ là một cây sống mà gốc là t́nh cảm, Bạch Cư Dị đă coi vấn đề cơ bản, gốc của văn chương là t́nh cảm. Đồng chí Lê Duẩn xem t́nh cảm trong nghệ thuật là quy luật là bản chất: Thường thường triết học giải quyết vấn đề lí trí, nghệ thuật xây dựng t́nh cảm. Nói đến nghệ thuật là nói đến qui luật riêng của t́nh cảm. T́nh cảm là qui luật là bản chất của văn chương phải được hiểu theo 2 nghĩa. Trước hết là, t́nh cảm nồng cháy của nhà văn trước hiện thực đời sống; thứ đến là, tác phẩm rực cháy t́nh cảm đó của nhà văn đốt cháy lên t́nh cảm trong bạn đọc. Vấn đề này L. Tolstoi viết: Khi người xem, người nghe cũng được lây truyền một thứ t́nh cảm mà người viết đă cảm thấy, th́ nó chính là nghệ thuật.[1] Như thế muốn có nghệ thuật trước hế người sáng tác phải có t́nh cảm nồng nàn, cảm xúc Mácnh liệt. Sóng Hồng viết: người làm thơ phải có t́nh cảm Mácnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong ḷng. Nhiều nhà văn, nhà thơ đă khẳng định sự thiết yếu của t́nh cảm Mácnh liệt và nồng cháy của ḿnh trước cuộc sống và trong sáng tác. Lỗ Tấn ví sự Mácnh liệt của t́nh cảm của nhà văn với cuộc sống như sự Mácnh liệt của t́nh cảm yêu đương. gặp cái ǵ đáng yêu thơ họ ôm choàng lấy, nếu gặp điều trái giận th́ họ bác bỏ ... Phải kịch liệt công kích cái sai như đă từng nhiệt liệt ủng hộ cái đúng. ôm chặt người yêu như thế nào th́ nghiến chặt kẻ thù như thế.[1] Ngô Thời Nhận cũng có suy nghĩ tương tự: T́nh cảm dồi dào th́ nảy sinh thơ. hoặc là t́nh nam nữ thương nhau hoặc là t́nh vợ chồng nhớ nhau ... Ngô Giang Tiệp (Đời Thành Trung Quốc) viết: Thơ là từ trái tim đi rồi trở về với trái tim. Tố Hữu viết: Mỗi khi có cái ǵ nghĩ ngơi chứa chất trong ḷng không nói ra không chịu được th́ tôi cảm thấy cần làm thơ. Nekrasov, nhà dân chủ cách mạng Nga thế kỷ XIX viết: Nếu những nỗi khổ đă từ lâu bị ḱm chế, nay sôi sục và dâng lên trong ḷng th́ tôi viết. Lermontov, nhà thơ Nga viết: Có những đêm rất khổ, không ngủ được, mắt rực cháy và thổn thức ḷng tràn ngập nhớ nhung khi đó tôi viết. Garcia Lorka nhà thơ lớn Tây Ban Nha (1898 - 1930) viết: Thơ không chấp nhận trạng thái bàng quan. P.Valéri, nhà thơ Pháp nổi tiếng Châu Âu vào những năm 20 - 30 của thế kỷ viết: Sự truyền đạt lại một trạng thái thơ đ̣i hỏi phải dựa vào dây toàn bộ cảm xúc là điều khác với sự truyền đạt lại một tư tưởng. Tô Hoài đă tâm sự về nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự thành công của truyện Tây Bắc là Đất nước và con người miền tây đă để thương để nhớ cho tôi nhiều quá.
2. Óc quan sát tinh tế
T́nh cảm là nguyên nhân quan trọng tạo nên tác phẩm văn chương của người nghệ sĩ. Muốn có được t́nh cảm đó nhà văn không thể không là nhân chứng của cuộc sống. nhà văn không thể không có bộ máy cảm quan tinh tế. Đặc điểm của sự nảy sinh t́nh cảm ở con người là do tiếp xúc trực tiếp với những hiện tượng cụ thể của đời sống và đặc trưng của h́nh tượng nghệ thuật là tính cá biệt cụ thể cảm tính (chứ không phải là tính trừu tượng). Bởi vậy, nhà văn phải có tài năng quan sát tường tận mọi ngóc ngách, mọi hiện tượng cuộc sống, nhiều lúc là những chi tiết tưởng như là vụn vặt có khi lọt khỏi tầm mắt của con người bàng quan, thậm chí là, con người b́nh thường. Quan sát chính là quá tŕnh thu thập tài liệu để xây dựng h́nh tượng. H́nh tượng nghệ thuật, máu thịt của nó là chất liệu cuộc sống. Vậy nên, nếu không có quá tŕnh thu thập tài liệu th́ nhà văn sẽ không có chất sống để xây dựng h́nh tượng. Do đó, quan sát cuộc sống, tiếp xúc với cuộc sống, thu lượm những ấn tượng về đời sống là điều khao khát của nhà văn và cũng là nguyên nhân thành công của nhà văn. Gogol đă từng nói: Tôi cần sờ mó một cách thật sự và đều nói đến chốn chứ không phải nh́n nó trong khi khiêu vũ hay đi dạo. L.Tolstoi có một cách quan sát tường tận và tế nhị đối với thiên nhiên và đặc biệt là con người. Đi tàu hỏa, ông thường đi vé hạng 3 để cùng ngồi với nông dân do đó mà có điều kiện quan sát và lắng nghe câu chuyện của họ. Dostoevsky, trong nhiều năm bị kết án khổ sai ở Xibia, ông đă được tiếp xúc với nhiều con người thú vị, nghe vô số chuyện về những người lưu manh, trộm cướp và nói chung là tầng lớp người sống tối tăm, bất hạnh nhất. ông đă thực sự xem thời gian là vàng ngọc: Nói chung, đối với tôi thời gian không trôi qua một cách vô ích. Quan sát và thu thập tài liệu, nhưng không phải thụ động trước tài liệu. Ngược lại, nhà văn chủ động t́m kiếm tài liệu cần thiết đối với ḿnh về cuộc sống; chọn lọc từ hàng hà sa số các sự việc những cái vững chắc, tiêu biểu, điển h́nh. Như vậy, óc quan sát của nhà văn khác con người b́nh thường là ở chỗ t́m ra được sự kiện, những sự việc, những con người, những chi tiết có ư nghĩa lí thú, khái quát. Dovgienko đă phát biểu về điều này một cách lí thú: Hai người cùng nh́n xuống, một người chỉ nh́n thấy vũng nước, người kia lại thấy được những v́ sao. Đối tượng quan sát của nhà văn không chỉ là hiện thực khách quan bên ngoài nhà văn, mà có một phương diện không kém phần quan trọng là chính bản thân nhà văn. Để có cơ sở cho sự quan sát hiện thực bên ngoài, trước hết, nhà văn phải tự quan sát bản thân ḿnh, là sự thể hiện ḿnh. Thơ trữ t́nh, văn tự truyện là nơi bộc lộ tự quan sát của người sáng tác rơ nhất. nhưng yếu tố tự truyện c̣n bộc lộ khá rơ trong phương pháp sáng tác của nhà văn. Ví dụ, Dickens với Đêvit copơphin, Rousseau khẳng định nhân vật của ông là bản sao của chính đời ông và Ibsen khẳng định: Sáng tác, có nghĩa là tiến hành một cuộc xét xử không giả dối về chính ḿnh. Tự quan sát là tự phân tích, mổ xẻ ḿnh đồng thời đây là con đường tự ḿnh đến với người, từ tự quan sát đến quan sát, từ cây mà thấy rừng. Muốn hiểu người khác, trước hết phải hiểu ḿnh, từ chỗ hiểu ḿnh mà nhà văn đi đến hiểu người.
3. Trí tưởng tượng sáng tạo
Trí tưởng tượng sáng tạo là dấu hiệu quan trọng nhất của tài ba nghệ thuật, là một trong những sức mạnh chủ yếu của quá tŕnh sáng tạo. Mặc dầu vậy, năng lực tưởng tượng không phải là vương quốc riêng của người nghệ sĩ. Năng lực tưởng tượng tồn tại trong mọi con người. Theo Lénine th́ tưởng tượng là phẩm chất có giá trị vĩ đại nhất. Trong Bút kư triết học, Lénine viết: Trong sự khái quát dù dơn giản nhất, trong một ư niệm dù sơ đẳng nhất cũng đều có một mẫu nhất định của trí tưởng tượng. Như thế, trí tưởng tượng sáng tạo tồn tại trong mỗi con người từ người b́nh thường cho đến nhà khoa học. Tại đại hội lần thứ IX của Đảng cộng sản Liên Xô, Lénine khẳng định: Thật là sai lầm khi nghĩ rằng tưởng tượng chỉ cần cho nhà thơ. đấy là một định kiến ngu xuẩn. Ngay trong toán học, tưởng tượng cũng cần thiết, nếu không có tưởng tượng th́ ngay sự phát minh ra các phép tính vi phân và tích phân cũng không thể có được. Tưởng tượng là ước đoán, là mơ ước, là đoán định, là vượt lên phía trước, không có tưởng tượng con người ta không sáng tạo ra được ǵ hết, và do đó, con người ta sẽ không tồn tại và phát triển được. Tuy vậy, đối với sáng tạo nghệ thuật, tưởng tượng (hay sức h́nh dung) là đặc biệt quan trọng. Gorky coi sức tưởng tượng như là một trong những biện pháp quan trọng nhất của kỹ thuật xây dựng h́nh tượng. Viatsexlap siskov viết: Nếu không có tưởng tượng th́ không có nghệ thuật. Metvedev viết: Đặc diểm cơ bản nhất, dấu hiệu chủ yếu của hoạt động sáng tạo là óc tưởng tượng xây dựng, sáng tạo với tư cách là năng lực tích cực liên hợp và khái quát hóa các khái niệm và các h́nh ảnh của những hồi ức vốn là hồi quang của thực tại khách quan và thực tiễn xă hội của người nghệ sĩ. Không có tưởng tượng th́ không thể xây dựng được h́nh tượng. Từ ḍng thác của những cảm xúc những điều quan sát về hiện thực, trí tưởng tượng vẽ nên những h́nh tượng có tượng có tính sáng tạo của hư cấu. Nhờ trí tưởng tượng sáng tạo mà h́nh tượng nghệ thuật hư cấu trở nên đúng hơn và trung thực hơn cả sự thật cuộc sống. Nếu không có trí tưởng tượng, nghệ thuật sẽ trở thành sao chép tự nhiên, sao chép cuộc sống một cách máy móc vụn vặt, hời hợt là tẻ nhạt, chụp ảnh những biểu hiện bề ngoài của hiện thực. Flaubert thực hiện nhữngcuộc du lịch ṿng quanh trái đất mà vẫn không bước ra khỏi căn pḥng của ḿnh và để xây dựng các kế hoạch - nghĩ ra các cảnh tưởng bằng cách làm cho Tâm hồn ch́m đắm vào tưởng tượng. Chính Flaubert phải hóa thân vào nhân vật để sáng tạo: Thật là một điều kỳ diệu, viết, không phải là sống thu hẹp lại trong bản thân ḿnh mà phải quay trở về với toàn bộ cuộc sống mà ḿnh nói đến. Chẳng hạn hôm nay tôi vừa là đàn ông lại vừa là đàn bà, kiêm cả đôi trai gái yêu nhau cưởi ngựa dạo quanh trong rừng, giữa buổi trưa mùa thu, dưới lá vàng giữa heo may, vang rộn tiếng cười và ánh mặt trời đỏ tía, làm những đôi mắt say sưa v́ yêu đương phải nhắm lại, và Cứ từng phút từng giây tôi đặt ḿnh vào địa vị của những người mà tôi ác cảm, tôi phải hết sức cố gắng mới h́nh dung nổi các nhân vật của ḿnh và nói thay cho họ, khốn nổi họ lại làm cho tôi ghê tởm một cách sâu sắc.[1] Balzac tưởng tượng về những người dưới đáy xă hội đến mức: cảm thấy trên lưng ḿnh có những quần áo rách nát, c̣n dưới chân th́ có những đôi giày há mơm, thủng lỗ của những con người nghèo đói mà tác giả đang viết về họ.
4. Cảm hứng sáng tạo
Bằng những t́nh cảm Mácnh liệt trước những điều quan sát được từ cuộc sống và trí tưởng tượng, nhà văn, trong quá tŕnh sáng tác thường có sự căng thẳng tối đa của ư chí, sự trào dâng của mọi năng lực sáng tạo. Trạng thái sẵn sàng tạo lớn nhất này của nhà văn được gọi là cảm hứng. Trong những giờ phút có cảm hứng, quá tŕnh sáng tạo của nhà văn diễn ra với cường độ mạnh nhất và hiệu quả cao nhất. Chaikovski nói về trạng thái của ḿnh khi cảm hứng đến: Người ta quên hết mọi thứ, người ta như hóa điên, người ta như hóa điên, tất cả ở bên trong đều rung chuyển, chưa kịp bắt đầu ghi phác th́ ư này sẽ chuyển sang ư khác. Balzac cũng tự nhận rằng : Chưa bao giờ ḍng thác lại cuốn tôi đi một cách nhanh chóng như vậy. Puskin viết: Các ḍng thơ cứ vang lên, tuôn ra. Lermontov nói: Các vần thơ cứ nhịp nhàng đến, chẳng khác nào các làn sống cứ kế tiếp nhau”. Nguyễn Công Hoan, viết Bước đường cùng trong một tuần lễ, nhưng Xuân Diệu, có lúc viết một câu thơ đến 20 năm. Như vậy, cảm hứng không phải là một trạng thái thường trực trong con người nghệ sĩ. Những nhà mĩ học duy tâm (Platon chẳng hạn) xem cảm hứng là cuồng hứng xâm nhập - một thứ cuồng loạn trong nghệ thuật. Nhiều nhà sáng tác cũng có lời giải thích tương tự. Gogol cho rằng: Có một sưc mạnh vô h́nh nào đấy viết trước mặt tôi bằng chiếc gậy thần quyền lực. Chateaubriand cho rằng cảm hứng là sức mạnh huyền bí của thế giới. Nekrasov kêu gọi: Hỡi nàng thơ, hăy đem đến cho ta thần hứng. Cảm hứng thường đến đột ngột, khiến cho người ta tưởng thần hứng xâm nhập, nhưng thực chất, nó là một hành động của tư duy. Nó đến đột ngột, nhưng không phải là một lực lượng siêu h́nh từ bên ngoài nhập vào nhà thơ. Thực chất, cảm hứng chỉ là sự kết tinh của quá tŕnh tích lũy, quá tŕnh chuẩn bị, là quá tŕnh làm việc căng thẳng của tư duy và óc tưởng tượng. V́ vậy, sáng tác không có nghĩa là ngồi chờ giây phút cảm hứng, mà là một quá tŕnh lao động kiên tŕ bền bỉ. Chính Turgenev đă khẳng định: Ở đây không có ǵ để mà chờ đợi cái gọi là những giây phút cảm hứng cả, nó đến càng tốt c̣n dù sao anh vẫn cứ làm việc đi đă. Tài năng sáng tạo không chỉ là sáng tạo có cảm hứng mà là năng lực lao động hằng ngày căng thẳng, có hệ thống, vất vả, nặng nhọc. Goethe đă thừa nhận: Người ta luôn coi tôi là đứa con nuông chiều đặc biệt của số phận ... Nhưng thực ra trong đời tôi không có ǵ ngoài lao động nặng nhọc... Y như lúc nào tôi cũng vần một tảng đá nó cứ lăn xuống hết lần này đến lần khác, và lại phải đẩy nó lên. Cảm hứng chính là kết quả của quá tŕnh làm việc vất vả, là kết quả của năng lực lao động hàng ngày. Chaikovsky khẳng định: Cảm hứng cũng là người khách không ưa đến thăm kẻ lười.
5. Trí tuệ sắc sảo
Cảm hứng là sức mạnh nâng hiệu suất sáng tác lên một mức độ cực kỳ cao. Gogol viết: ... Ngọn gió thuận chiều thổi đến cảm hứng chúng ta, và cái tưởng đâu làm trong nhiều năm th́ nay được thực hiện đôi khi chỉ trong phút chốc. Tuy vậy, cảm hứng dù có Mácnh liệt đến đâu, nếu không có sự kiểm soát của lí trí, nếu chỉ có cảm hứng không thôi th́ nhiều khi cảm hứng sẽ đẩy nhà văn xuống vực thẳm. Trong sáng tác, ư thức - lí trí giữ vai tṛ chủ đạo - kiểm tra nghiêm ngặt cảm hứng. G.Sand khẳng định: Sôi sục là tốt, nhưng ư thức của người nghệ sĩ nhất thiết phải xét duyệt một cách thanh thản những h́nh ảnh quyến rũ, sự mơ mộng tự do và đơn chiếc trước khi truyền báo những h́nh ảnh ấy cho mọi người. Mĩ học duy tâm phủ nhận vai tṛ của lí trí trong sáng tác nghệ thuật. Họ coi sáng tạo là kết quả của một lực lượng phi lí tính. Mĩ học duy vật chẳng những xem trọng vai tṛ của lí tính trong sáng tạo với tư cách là kẻ chỉ đạo mà c̣n chỉ ra rằng đối với nhà sáng tác có lí trí đă đành mà c̣n cần có lí trí tốt - tức là có một trí tuệ sắc sảo. Nhà văn nào có trí tuệ tinh nhạy, sáng suốt năng động nhà văn đó sẽ phát hiện nhanh chóng và đúng đắn bản chất cuộc sống.
6. Trí nhớ tốt
Trí nhớ tốt là cần thiết cho tất cả mọi người và là phẩm chất quan trọng cho những người hoạt động trên lĩnh vực tinh thần nói chung: các nhà khoa học và nghệ thuật. Nhưng nếu như đối với các nhà khoa học có trí nhớ tốt là người có khả năng ghi giữ lâu bền những số liệu, những kết luận, những công thức định lí, định luật v.v… nói chung là những tri thức khái quát trừu tượng th́, đối với nhà văn, trí nhớ tốt là khả năng ghi giữ lâu bền những ấn tượng, những h́nh ảnh, những chi tiết … những hiện thực đời sống do ḿnh đă kinh qua. Trí nhớ của nhà văn là một cái kho chứa giữ những ấn tượng về thế giới của anh ta, đó là kho vật liệu để từ đó nhà văn cơ cấu nên tác phẩm nghệ thuật. Những nhà văn lớn thường là những nhà văn có trí nhớ tốt. Balzac nhớ rơ họ tên 2000 nhân vật do ông sáng tác và h́nh dung được một cách rơ ràng đậm nét những sự vật và con người như đang chứng kiến. Xtandal đă tự nhận: … Chỉ nhớ lại mà thôi, tôi viết dễ dàng và thoải mái. Nekrascov có một trí nhớ rất kỳ lạ. Ông ghi lại cả một câu chuyện chỉ bằng một từ thôi và dựa vào từ ấy ông nhớ lại câu chuyện suốt đời. Pautovski khẳng định: Một trong những điều kiện của việc làm văn là trí nhớ tốt. Tác phẩm nghệ thuật là kho tàng kinh nghiệm sống của nhà văn, nó chẳng qua là những hồi tưởng của cái quá khứ đă diễn ra. Một nhà văn có trí nhớ tốt, trước hết, là nhớ lâu và nhớ dai những điều tai nghe mắt thấy. Đồng thời, trí nhớ đó có chọn lọc, tức là nhớ những cái ǵ đáng nhớ và để cho những cái được chọn lọc trở nên thuần khiết. Gorki đă nói: Sáng tác chính là hoạt động của trí nhớ căng thẳng tới mức sự nhanh chóng của hoạt động này rút từ cái vốn trí thức ấn tượng ra những sự việc, những cảnh, những t́nh tiết nổi bật và tiêu biểu nhất.
7. Cá tính độc đáo
Trong khoa học, cá tính của nhà khoa học không có mặt trong các công thức, định lí định luật. Ngược lại, trong nghệ thuật, qua tác phẩm mà người ta nhận ra bộ mặt tác giả. Nghệ thuật yêu cầu người nghệ sĩ phải có cá tính sáng tạo, phải có khuôn mặt sáng tạo, có tiếng nói, giọng nói riêng. Đó là bản lĩnh sáng tạo hay bản sắc sáng tác của nghệ sĩ. Turgenjev đă khẳng định đặc điểm tiêu biểu của nghệ sĩ chân chính cái quan trọng trong tài năng văn chương (…) là cái tôi muốn gọi là tiếng nói của ḿnh. Đúng thế, cái quan trọng là giọng riêng biệt của chính ḿnh không thể t́m thấy trong cổ họng của bất kỳ một người nào khác…. L.Tolstoi xác nhận giá trị của bản sắc sáng tạo của người nghệ sĩ: Thực ra khi chúng ta đọc hoặc xem một tác phẩm nghệ thuật của một tác giả mới th́ câu đầu tiên chủ yếu nảy ra trong ḷng chúng ta bao giờ cũng là như sau: nào anh là con người như thế nào đây? Anh có ǵ khác với những con người mà tôi biết … c̣n đối với một nhà văn đă quen thuộc th́ câu hỏi không phải là anh là người như thế nào? Mà sẽ là Nào, anh có thể nói cho tôi thêm một điều ǵ mới? Bây giờ anh sẽ lí giải cho tôi cuộc sống từ khía cạnh nào?. Bản sắc, cá tính sáng tạo là một tư chất vô cùng quan trọng, quan trọng tới mức nó là tiêu chuẩn về sự sống c̣n của nghệ sĩ. V́ vậy, các nghệ sĩ phải khẳng định và t́m cho được bản sắc của ḿnh. Trên đây là một số tư chất quan trọng của người nghệ sĩ. Song chưa phải là tất cả. Mặt khác các tư chất của một người nghệ sĩ không bao giờ tồn tại độc lập, tách rời mà tồn tại một cách hữu cơ, xuyên thấm bổ sung và chi phối lẫn nhau. Hơn nữa, mức độ phát triển các tư chất đó ở từng nhà văn là không đồng đều, thậm chí có những nhà văn lớn có tư chất kém phát triển chẳng hạn như trí nhớ.
III. CON ĐƯỜNG DẪN ĐẾN TÀI NĂNG
Những tư chất trên đây là cơ sở quan trọng để nhà văn sáng tác tốt. Có thể coi đó như là năng khiếu. Nhưng năng khiếu và tài năng không phải là một. Từ năng khiếu đến tài năng là cả một con đường đầy gian lao và thử thách của nhà văn. Nghĩa là có một năng khiếu bẩm sinh, nhà văn đồng thời phải có một nổ lực rèn luyện, trau dồi, khổ công mới có thành tựu vẽ vang trong nghệ thuật. Tài năng nghệ thuật, v́ vậy, không phải là một lực lượng siêu nhiên. G.and đă khẳng định: Nghệ thuật không phải là một năng khiếu có thể phát triển mà không cần mở rộng kiến thức về mọi mặt. Cần phải sống, phải t́m ṭi, phải xào nấu lại rất nhiều, phải yêu rất nhiều mà chịu nhiều đau khổ, và đồng thời không ngừng kiên tŕ làm việc. Trước khi dùng kiếm, cần phải học kiếm thuật. Nghệ sĩ mà chỉ thuần túy là nghệ sĩ thôi th́ sẽ là một người bất lực, tức là một kẻ tầm thường, hoặc sẽ đi tới chỗ thái quá, tức là một kẻ điên rồ.[1] Việc trau dồi, rèn luyện để thành tài năng, nhất thiết phải trên 4 mặt cơ bản sau đây: Lập trường - vốn sống - vốn văn hóa - kỹ thuật viết văn.
1. Lập trường tư tưởng chính trị
Mĩ học Marx Lénine xem sáng tác là một sức mạnh về thể chất và tinh thần của con người dưới ánh sáng của một lập trường tư tưởng nhất định. Nghĩa là, thế giới quan thống nhất với sáng tác, quyết định sáng tác. Như thế, tài năng gắn rất chặt với lập trường tư tưởng. Trong lịch sử văn chương nhân loại, những nhà văn lớn đồng thời cũng là những nhà nhân đạo lớn. Thành công trong sáng tác Balzac, Tolstoi, Nguyễn Du là thành quả của chủ nghĩa nhân đạo, chủ nghĩa dân chủ, thái độ phê phán xă hội thối nát. Ngày nay, muốn trở thành nghệ sĩ vĩ đại, nhà văn phải sáng tác dưới ánh sáng của thế giới quan Mác Lênin. Bởi v́, theo Trường Chinh th́: Chủ nghĩa MácLênin vũ trang cho ta thế giới quan cách mạng, làm cho ta sáng mắt sáng ḷng, giúp cho ta t́m ra lí tưởng của đời ḿnh, mục đích của cuộc sống. Nó giúp cho ta nắm được qui luật phát triển của tự nhiên, của xă hội và tư duy. Nó đặt ta vào trung tâm của cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập của những mâu thuẫn để cho ta nh́n thấy mọi khía cạnh của sự vật, nh́n thấy chân lí. Nó giúp cho ta nắm được những cái bản chất, quan trọng nhất và nổi bật nhất trong cuộc sống muôn màu muôn vẻ. Nó giúp ta không những hiểu rơ hiện tại mà c̣n nh́n thấy tương lai, làm cho ta có ư thức trách nhiệm của ḿnh đối với cuộc sống. Gorky đă từng nhấn mạnh: Nghệ sĩ là người xướng lệnh của giai cấp ḿnh, là tiếng kèn chiến đấu và ngọn kiếm đầu tiên của giai cấp, nghệ sĩ bao giờ cũng luôn luôn thèm khát tự do, trong cái tự do này có cái đẹp và sự thật. Và Nghệ sĩ là một đại giác quancủa đất nước ḿnh, là tai, là mắt là tim của nó; nghệ sĩ là tiếng nói của thời đại ḿnh. Xuân Diệu được ánh sáng của thế giới quan mới chiếu dọi, đă tâm sự: Cám ơn tư tưởng vô sản: Quư biết bao cái chất tư tưởng tiến bộ nhất, hoàn mĩ nhất, mạnh mẽ nhất, tinh hoa của lịch sử tư tưởng loài người. Đồng chí Phạm Văn Đồng đă xem chính trị tư tưởng là linh hồn của người nghệ sĩ: Vốn chính trị tư tưởng là linh hồn của người nghệ sĩ trong thời đại chúng ta. Người nghệ sĩ xă hội chủ nghĩa xem việc chăm lo trau dồi phẩm chất chính trị, thế giới quan Mác Lênin và nắm vững đường lối Đảng là công việc thường xuyên và một thứ vốn quan trọng quyết định sự thành bại của ḿnh. Nhưng vốn chính trị ở đây - chủ nghĩa Mác Lênin và đường lối Đảng - muốn trở thành nguyên nhân thắng lợi của người nghệ sĩ th́ nhất thiết nó không được dừng lại ở sách vở như một giáo điều, ở lí luận trừu tượng, tức là ở trong nhận thức lí luận mà phải được dấy lên thành t́nh cảm, thành cảm hứng, thành máu thịt của tâm hồn tư tưởng của anh ta.
2. Sự hiểu biết cuộc sống
Nhà văn cần thiết phải am hiểu cuộc sống, phải có một vốn sống đa dạng, phong phú sâu sắc và đúng đắn. Sự hiểu biết rộng là cần thiết cho mọi người và cho cả những nhà chuyên môn. Tuy vậy, nhà chuyên môn văn chương đối tượng của anh ta là thế giới hiện thực quay quanh tiêu điểm là con người nên đối với anh ta hiểu biết rộng là yêu cầu bắt buộc. Muốn có sáng tác tốt, th́ sự hiểu biết đó phải đúng đắn. Nhưng sự hiểu biết đúng đắn chỉ có thể gắn với một thế giới quan đúng đắn. Ơû đây vốn chính trị và vốn sống gắn chặt với nhau. Ngoài hiểu biết đúng đắn, người ta phải có một tri thức đa dạng, phong phú và sâu sắc về cuộc sống. Balzac khẳng định: Trước khi viết một quyển sách, nhà văn phải phân tích hết mọi tính cách, thâm nhập được vào mọi tính t́nh, chạy ṿng khắp trái đất, cảm hiểu hết được mọi say mê. Gorky: Nhà văn bắt buộc phải hiểu biết: phải biết tất cả các ḍng cuộc sống và tất cả những nhánh nhỏ của ḍng, tất cả các mâu thuẫn của hiện thực. Lê Quư Đôn viết : Trong bụng không có 3 vạn quyển sách, trong mắt không có núi sông kỳ lạ th́ không thể làm văn được. V́ tầm quan trọng của vốn sống mà nhà văn phải là người lịch lăm - từng trải, người tham gia tích cực vào cuộc sống. Gorky: … Thật ra, bất kỳ lúc nào cũng cần thiết phải tham gia trực tiếp vào những quá tŕnh của cuộc sống mà ḿnh muốn hiểu. Điều này đặc biệt quan trọng và cần thiết đối với nhà văn. Chính Engels đă cắt nghĩa về sự vĩ đại của các nhà hoạt động Phục hưng có nguyên nhân quan trọng là họ đă tham gia trực tiếp vào cuộc đấu tranh cải tạo xă hội: Điều làm cho họ đặc biệt nổi làở chỗ hầu hết họ đều hoà ḿnh vào phong trào của thời đại họ, vào cuộc đấu tranh thực tế; họ tham gia chính đáng, tham gia chiến đấu, người th́ dùng lời nói về cây bút, người th́ chỉ dùng kiếm, thường là dùng cả hai”. Tham gia tích cực vào cuộc sống, nhà văn có thể là nhà hoạt động xă hội, nhà chính trị và chiến sĩ ngoài mặt trận. Chính các nhà văn lớn thường là những người đă từng nếm trải. Họ đấu tranh chống cường quyền bạo lực, chống áp bức, bất công. Các nhà văn Nga thế kỷ XIX như Puskin, Lermontov, Nekrasov, Saltukov - Shedrin, Lev Tolstoi đă tham gia vào cuộc sống đấu tranh chống chế độ nông nô đến mức phải chịu tù đày khổ sai… Ơû ta, có thể nói các thế hệ nhà văn, nhà thơ cách mạng đều trực tiếp lăn lộn với cuộc sống, sản xuất và chiến đấu mới có những tác phẩm ưu tú. Một loạt bài thơ của Phạm Tiến Duật được hâm mộ ra đời dọc trường sơn, các tác phẩm của Nguyễn Thi hầu hết ra đời ở chiến trường Nam bộ v.v… Ngoài trực tiếp tham gia cuộc sống nhà văn phải đi nhiều, qua các cuộc du lịch để hiểu, nhận thức thế giới một cách đầy đủ và toàn diện. Tchekhov đă khuyên Telechov: Anh hăy đi đâu thật xa, đi một ngh́n dặm … biết bao nhiêu điều anh sẽ thấy, biết bao nhiêu truyện ngắn anh sẽ có thể đưa về. Anh sẽ trông thấy cuộc sống nhân dân, anh sẽ ngủ đêm trong những túp lều, trong những trạm bưu vụ hẻo lánh … Có điều khi đi tàu hỏa, anh nhất thiết phải lấy vé hạng ba, ngồi cùng với nhân dân b́nh thường,nếu không anh sẽ chẳng nghe thấy một điều ǵ thú vị đâu. Nếu muốn thành nhà văn, ngày mai anh hăy lấy vé đi Nijni, rồi từ đấy đi dọc theo sông Volga, sông Kama. Chính Tchekhov đă thực hiện chuyến đi gian khổ nhất thời bấy giờ: xuyên qua Xiberi rồi tới đảo Xakhaline (năm 1890). Kết quả của chuyến đi là thế giới quan của ông đă thay đổi. Yù nghĩa của các chuyến đi là đưa nhà văn đến tắm ḿnh trong thế giới hiện thực, làm phong phú thêm kinh nghiệm sống. Đi trong nước đă đành, đồng thời phải đi ra nước ngoài. Đi nước ngoài để hiểu biết, học tập đất nước người, nhưng đồng thời để hiểu hơn đất nước ḿnh. Ibsen: Về phương diện tinh thần, con người là một sinh vật viễn thị. Chúng ta thấy rơ hơn khi đứng cách xa sự vật, các chi tiết thường làm người ta mờ mắt đi, phải biết tách ḿnh ra khỏi mọi mối quan hệ với điều ḿnh muốn xét đoán; miêu tả mùa hè dễ đạt hơn khi quanh ta là mùa đông. Hugo đă từng đến Tây Ban Nha. Các nhà văn Nga thế kỷ XIX đă từng sang Tây Âu: Turgenjer, Gogol, Gersene. Để đi vào cuộc sống, thông thường nhà văn không đơn thuần sống bằng nghề viết văn. Họ có nghề thứ 2 - nghề phụ. Các nhà văn lớn, ngoài viết văn thường là thầy thuốc, kĩ sư, nhà giáo. Nghề phụ đối với nhà văn là một bộ phận cấu thành vốn sống của nhà văn. Lev Tolstoi: Không cần biến viết văn thành kiếm sống cho ḿnh. có thể cày ruộng hay thêu giày, hoặc làm một việc ǵ đấy để nuôi thân, c̣n viết th́ chỉ khi nào thấy không thể không viết được, hăy viết. Nghề có nghĩa to lớn đối với thành đạt của nhà văn. Nghề viên chức tồi ở cơ quan hành chánh ở Peterburg đă để lại cho Gogol những nhận xét về thời kỳ này mà ông đưa vào Quan thanh tra, Những linh hồn chết. Một thời ṭng ngũ ở miền nam nước Nga đă để lại cho Lev Tolstoi những ấn tượng, mà những ấn tượng đó là cơ sở cho việc xây dựng những cảnh chiến trận trong Chiến tranh và Hoà b́nh. Đặc biệt, Gorky là nhà văn phải trải qua nhiều loại nghề mạt hạng khác nhau: anh kư quèn ở ga xe lửa, nướng bánh mỳ, phụ bếp trên tàu … những nghề này đă đưa lại cho Gorky tấm giấy thông hành vào đời độc đáo - những hiểu biết phong phú và toàn diện về cuộc sống của nhân dân. Đương nhiên, không thể trong mọi trường hợp nghề phụ phải có đối với nhà văn. Đến một lúc nào đó, nghề phụ lại cản trở nghề chính.
3. Trí thức văn hóa dồi dào
Tác phẩm văn chương là cuốn sách giáo khoa về đời sống. V́ vậy, nhà văn cần phải có vốn văn hóa toàn diện và sâu sắc. Mọi tri thức về khoa học tự nhiên và khoa học xă hội là điều cần thiết cho nhà văn. Các nhà văn thiên tài luôn luôn cố gắng chiếm lĩnh những đỉnh cao của văn hóa. Đó là con đường làm phong phú tài năng của ḿnh. Tri thức về khoa học tự nhiên đă giúp Goethe thành công trong Faust (Những đoạn bàn về triết học và khoa học); trí thức hóa học, cổ sinh vật học là những ham thích Balzac và đă có ảnh hưởng mạnh đến việc h́nh thành chủ đề sáng tác Tấn tṛ đời; Zola viế tiểu thuyết thực nghiệm Gia đ́nh Rugong - Macca đă dựa vào di truyền học. Trí thức về y học giúp cho nhà văn phân tích tâm lí nhân vật. Nghề thầy thuốc - nghề thứ 2 của Tchekhov đă giúp tác giả rất nhiều trong xây dựng nhân vật. Trí thức về địa lí học giúp nhà văn hiểu biết về tự nhiên và đất nước. Điều đó tạo điều kiện thuận lợi cho nhà văn miêu tả phong cảnh thiên nhiên. Việc ham mê nghiên cứu về nông nghiệp của Lev Tolstoi làm tăng tính nghệ thuật của các tác phẩm của ông như Anakarenina, Phục sinh. Trí thức về xă hội học là đặc biệt quan trọng, đối với nhà văn. Trí thức về kinh tế chính trị học đă là một thành công của Balzac trong Tấn tṛ đời ; Engels đă học tập được ở các tác phẩm của Balzac những chi tiết kinh tế hơn cả các sách chuyên môn lịch sử, kinh tế thống kê thời đó cộng lại. Trí thức về lịch sử là cực kỳ quan trọng. Chỉ có trên cơ sở nghiên cứu về quá khứ và nắm bắt khuynh hướng phát triển của lịch sử xă hội, con người th́ nhà văn mới nắm bắt được và phản ánh đúng đắn con người xă hội và đất nước. Gorky: Càng hiểu quá khứ bao nhiêu, càng hiểu hiện tại bấy nhiêu. Trí thức về triết học là chỗ dựa cho nhà văn trong sáng tác. Cơ sở triết học sẽ là phương pháp và tri thức của nhà văn. Các nhà văn XHCN lấy chủ nghĩa Mác Lênin làm cơ sở triết học. V́ nó là toàn năng, v́ nó đúng, nó đầy đủ và có hệ thống, nó đưa lại cho người ta một thế giới quan hoàn chỉnh. Trí thức và tài năng nghệ thuật nói chung sẽ chắp cánh cho nhà văn. Pautovski đă khẳng định: Những hiểu biết tất thảy các lĩnh vực nghệ thuật lân cận - thơ ca, hội họa, kiến trúc, điêu khắc, âm nhạc … nhất định sẽ làm phong phú thế giới bên trong của người viết văn xuôn và đưa lại cho lời văn một khả năng diễn đạt đặc biệt. Trong lời văn sẽ tràn đầy ánh sáng và màu sắc của hội họa, sự tươi tắn của từ ngữ thơ ca, tính cân xứng của kiến trúc, tính rơ nét và h́nh khối của điêu khắc, tính nhịp nhàng và uyển chuyển của âm nhạc. Tất cả những tài phụ này chẳng khác nào những màu sắc bổ sung cho văn xuôi. Vân, vân … Trí thức văn hóa nói chung cần cho nhà văn là vô cùng phong phú, khó có thể nói hết. Một nhà văn mà hạn chế về trí thức văn hóa th́ khó có thể là văn ưu tú được.
IV. QUÁ TR̀NH SÁNG TÁC
Quá tŕnh sáng tác của nhà văn qua nhiều khâu, nhiều đoạn và mỗi người có một cách riêng. Tố Hữu nói: Mỗi người có một cách làm của ḿnh, không ai giống ai. Ông cũng đă nhận xét: Trong sáng tạo, mỗi người có một phương pháp, có một lối (…) cùng một tư tưởng, một lí tưởng nhưng mỗi người một tính, một lối viết, một lối cảm nghĩ… Tuy vậy, vẫn có thể phân ra những giai đoạn tiêu biểu của quá tŕnh sáng tạo.
1. Gai đoạn h́nh thành ư đồ sáng tác
Như mọi hoạt động sáng tạo khác của con người, trước khi hành động, con người đă chuẩn bị ư định trong óc ḿnh rồi. Công việc viết một tác phẩm nào đó của nhà văn chỉ thực sự bắt đầu khi có ư định nảy sinh. Yù định sáng tác đến với nhà văn theo nhiều con đường khác nhau. Nhưng nó thường xuất hiện do những ấn tượng trực tiếp, Mácnh liệt về một vấn đề nào đó của cuộc sống. Tô Hoài có ư định viết Truyện Tây Bắc do xúc động trước cảnh vợ chồng Lí Nủ Chu tiễn ḿnh ra về trong chuyến đi thực tế ở Tây Bắc và tha thiết mong nhà văn trở lại. Minh Huệ xúc động về câu chuyện Bác Hồ đi chiến dịch biên giới (1950) do một người bạn kể lại đă cho ra đời bài thơ Đêm nay Bác không ngủ. L. Tolstoi viết Phục sinh từ câu chuyện do người bạn kể lại. Yù đồ sáng tác cũng có thể nảy sinh do một nhiệm vụ chính trị - tư tưỏng được tác giả đặt ra chủ động, có ư thức như là một kế hoạch vạch sẵn. Chẳng hạn, Là thi sĩ của Sóng Hồng, hoặc loại tiểu thuyết luận đề kiểu Trùng quang tâm sử của Phan Bội Châu. Yù đồ sáng tác cũng có thể nảy sinh từ một nguyên cớ không đâu. Hoàng Nhuận cầm viết bài thơ Anh bộ đội và tiếng nhạc la lại do xung đột giữa tác giả với anh bộ đội vận tải bằng la. Yù đồ sáng tác đến một cách đột ngột nhưng lại không tự nhiên vô cớ. Mà, nó là kết quả của một quá tŕnh tích lũy nung nấu. Trước khi có ư đồ, người nghệ sĩ đă có một thời kỳ tích lũy ban đầu. Đây là thời kỳ người nghệ sĩ có trong đầu chất liệu thực tại tươi nguyên, di động hỗn loạn trong ư thức tác giả và chỉ khi chất liệu đó bắt gặp được một ấn tượng mạnh mẽ nào đấy th́ mới tạo ra ư đồ sáng tác. Yù đồ đóng vai tṛ tổ chức, phác họa đường viền, giúp sàng lọc chất liệu. Tố Hữu đă tâm sự về việc viết: Người con gái Việt Nam: Có anh em hỏi tôi làm bài Người con gái Việt Nam trong trường hợp nào, tôi xin báo cáo với các đồng chí vắn tắt như sau. Chuyện chị Lí chỉ là một cơ hội để nói thôi. Cũng như các đồng chí, tôi luôn luôn nghĩ đến những nỗi đau đớn và những gương anh dũng của đồng bào ta ở miền Nam. Và tôi muốn nói to cái ư nghĩa dù kẻ địch hung ác đến mấy, dân tộc ta không chết, đồng bào miền Nam ta vẫn sống, vẫn là người chiến thắng. Những ư đồ đó ai cũng có, không có ǵ mới mẻ cả, nhưng đến lúc gặp chuyện chị Lí th́ đó là một h́nh tượng cụ thể để cho những ư nghĩ, cảm xúc kia trở thành có da có thịt. Yù đồ sáng tác từ khi bật lóe cho đến khi kết thúc sáng tác tác phẩm là cả một sự phức tạp. Yù đồ có thể bật sáng rồi lụi tàn. Yù đồ có thể được bật sáng và chiếu dọi, nung đốt, thúc đẩy tác giả ráo riết làm việc. Và, do đó mà tác phẩm có thể hoàn thành nhanh chóng. Nguyễn Công Hoan tâm sự về viết Kép Tư Bền: Hôm ấy tôi đau mắt nặng, nhưng cốt truyện hay quá tôi không chờ đến ngày tôi b́nh phục. Tôi phải viết ngay. Đợi lúc vợ con đă ngủ yên vào khoảng 10 giờ, tôi lẳng lặng dậy, thắp đèn, vặn nhỏ ngọn, che giấy bốn bên cho kín ánh sáng, rồi viết. Tôi viết xong, đọc để sửa lại. Lúc thật được vừa ḷng th́ tôi nghe chuông đồng hồ điểm 5 tiếng. Tôi nh́n ra ngoài đă thấy mờ mờ sáng. Hôm sau, hai mắt tôi sưng húp, đau nặng dần, tưỏng đến mù. Yù đồ có thể mở đầu cho một quá tŕnh nghiền ngẫm nung nấu để đến chín dần. Minh Huệ từ khi nghe người bạn kể về Bác Hồ đi chiến dịch đến khi cho ra mắt Đêm nay Bác không ngủ là 3 tháng trời. Nhecrasov viết Ai sống sung sướng ở nước Nga hơn 14 năm. Shakespear viết Rômeo và Juliet hơn 5 năm. Nhiều khi sự nghiền ngẫm và thai nghén tác phẩm, sự nảy sinh ư đồ rất chậm chạp, thậm chí tác giả đă không kịp hoàn thành tác phẩm, thực hiện ư đồ trong cuộc đời ḿnh. Balzac không viết được tiểu thuyết về chiến tranh của Napoleon, Lermontov không viết được bộ tam thiên tiểu thuyết về 3 thời kỳ của xă hội Nga, trước khi chết. Từ ư đồ đến sáng tác là cả một khoảng cách mà nhiều khi kết quả sáng tác lại phủ định ư đồ ban đầu. L.Tolstoi đă viết Phục sinh mà kết quả kết thúc tác phẩm trái ngược với dự đồà ban đầu. 2. Giai đoạn chuẩn bị sáng tác 
Sau khi xuất hiện ư đồ sáng tác nhà văn bắt tay vào chuẩn bị sáng tác. Chuẩn bị sáng tác là giai đoạn cần thiết và tất yếu. Chuẩn bị càng kĩ bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu. Thu nhập tài liệu là công việc đầu tiên của chuẩn bị sáng tác. Tài liệu đối với người sáng tác cũng giống như vật liệu đối với thợ xây nhà. Không có tài liệu, không thể có vật liệu để xây dựng nên các h́nh tượng nghệ thuật. Tài liệu càng đầy đủ, phong phú là tiền đề quan trọng cho hư cấu nghệ thuật. Bởi v́, thực ra, nếu so sánh vật liệu của thợ xây nhà với vật liệu của của nhà văn là sự so sánh rất khập khiễng. Chẳng hạn, phần vật liệu dư thừa của thợ xây nhà thường là phần không dùng hết và phần này rất ít. C̣n phần dư thừa của nhà văn là phần không thể dùng được và thường rất nhiều. Gorki đă từng nói để miêu tả một ông cố đạo th́ tác giả đă phải gặp hàng ngh́n ông cố đạo. Thu tập tài liệu là một quá tŕnh lao động đầy gian lao, công phu và tỉ mỉ v́ tài liệu đối với nhà văn không phải chỉ có một nguồn, một phương diện mà rất nhiều nguồn, nhiều phương diện. tác phẩm càng lớn th́ tài liệu càng nhiều, càng phong phú và phức tạp. L.Tolstoi chuẩn bị tài liệu cho Chiến tranh và Ḥa b́nh bằng nguồn trực tiếp (thăm chiến trường Bôrôđinô…) bằng trực tiếp với những người tham gia chiến trận (chiến tranh vệ quốc 1812) bằng gián tiếp qua các tài liệu nhât kư, hồi kư, thư từ, vào các viện lưu trữ, đọc các tác phẩm có liên quan v.v… Lev Tolstoi đă viết: Trong tiểu thuyết của tôi, ở bất kỳ chỗ nào có lối nói và hành động của các nhân vật lịch sử th́ những cái đó không phải do tôi bịa ra, mà đều do tôi rút ra trong những tài liệu mà trong khi tôi làm việc này đă chất thành một thư viện … Tài liệu ngoài nguồn quan trọng là tác giả đă chứng kiến, đă kinh qua th́ c̣n phải có những nguồn khác: hỏi và nghe kể, đọc sách báo, thư từ và kể cả tiểu thuyết khác. Nguồn tài liệu đă phong phú, các phương diện tài liệu để khai thác càng phong phú hơn: những vấn đề lớn: kinh tế chính trị, xă hội văn hóa… và cả những cái thật tỉ mỉ như chiếc khuy áo hay màu lông ngựa. L.Tolstoi viết Hasrji Murat ông phải t́m hiểu xem con ngựa mà Hasrji Murat cưỡi là màu ǵ.
3. Giai đoạn lập sơ đồ - kết cấu tác phẩm
Đây là giai đoạn xử lí tài liệu hệ thống hóa những điều đă quan sát được, thu thập được và tổ chức chúng lại theo một chỉnh thể. Trong giai đoạn này, toàn bộ cấu trúc của h́nh tượng được tạo lập, tính chất quan trọng việc triển khai cốt truyện được xác định, tính cách nhân vật được suy tính kĩ càng. So với ư đồ, giai đoạn lập hồ sơ là giai đoạn làm cho tư tưởng chủ yếu xuất hiện ở ư đồ có máu thịt. Sơ đồ chính là giai đoạn chuyển ư đồ sang sự thật nghệ thuật. Lập sơ đồ chính là con đường t́m những phương án tối ưu về mặt thẩm mĩ. Puskin có 7 sơ đồ về truyện Dubrovski. Dostojevski xây dựng sơ đồ Thằng ngốc: Tôi suy nghĩ từ ngày mùng 4 đến 18 tháng chạp. Có lẽ trung b́nh mỗi ngày tôi nghĩ ra đến 6 bản bố cục (không ít hơn thế). Đầu óc tôi biến thành cái cối xay. Xây dựng bố cục là cả một nỗi thống khổ. Nhưng khi đă có bố cục rồi th́ công việc sẽ vô cùng thuận lợi. Dostojevski nói với vợ: Nếu t́m được bản bố cục đạt, th́ công việc nhanh như trượt trên mỡ. Nhưng bố cục không phải là nhất thành bất biến. Nó biến đổi và phát triển. Bố cục chỉ tốt trong trường hợp nó mềm dẻo. Bố cục là kế hoạch sáng tác. Nó quan trọng nhưng không có ư nghĩa quyết định mà chỉ có tính chất hỗ trợ. Bố cục không thể là sợi dây trói buộc người nghệ sĩ. Nhiều khi bố cục làm ra để rồi bỏ đi. Balzac đă khẳng định: Thật đáng buồn cho một viên tướng tiến ra trận với một hệ thống bố trận định sẵn. Như vậy, nếu so sánh sơ đồ tác phẩm với bản thiết kế một toà nhà là sai lầm nghiêm trọng. Đối với xây dựng, người thi công không thể thay đổi thiết kế, thiết kế có trước thi công, c̣n đối với xây dựng một tác phẩm th́ vừa thiết kế vừa thi công, trong quá tŕnh thi công thiết kế bị thay đổi. Gorky nhận xét: Bố cục tự nó được xây dựng trong quá tŕnh làm việc, bản thân các nhân vật xây dựng nó. 4. Giai đoạn viết tác phẩm
Viết tác phẩm là giai đoạn định h́nh chất liệu, suy nghĩ, cảm xúc của nhà văn. Đây là giai đoạn căng thẳng của lao động nhà văn. Nhà văn phải vật lộn với từng câu, từng chữ, từng chi tiết, từng nhân vật. Đây là giai đoạn nhà văn sống hết ḿnh với thế giới h́nh tượng, thực sự nhập thân vào nhân vật. Nguyễn Công Hoan viết: Khi tôi viết th́ những nhân vật của truyện hiện ra trong óc tôi. Tôi bắt họ biểu diễn thật thong thả những ư nghĩ, từng cử chỉ, từng lời nói, từng cách đi đứng v.v… như trong cuốn phim quay chậm, để tôi nh́n rơ và ghi cho hết. Viết là giai đoạn kết tinh cao độ của ḷng dũng cảm Mácnh liệt với óc tưởng tượng phong phú. Flaubert kể về việc viết Bà Bôvary: Từ 2 giờ chiều tôi ngồi viết Bà Bôvary. Tôi miêu tả cuộc đi chơi bằng ngựa, bấy giờ tôi đang ở chỗ sôi sục nhất, tôi đă viết đến đoạn giữa, mồ hôi tuôn ra ướt đầm, cổ nghẹn lại. Tôi vừa sống qua một trong những nguy hiểm có nhất trong đời tôi, đây là những ngày suốt từ đầu đến cuối được sống bằng ảo ảnh … Hôm nay cùng một lúc, tôi vừa là đàn ông vừa là đàn bà, vừa là t́nh quân vừa là t́nh nương và đă cưỡi ngựa vào rừng đầy những lá vàng giữa một ngày thu, tôi vừa là những con ngựa, những chiếc lá, là làn gió, vừa là những lời thổ lộ giữa những người yêu nhau, vừa là mặt trời đỏ rực làm nhíu lại những cặp mắt chan chứa t́nh yêu. Đây là giai đoạn khó khăn nhất. Khó khăn từ câu thơ đầu. Tố Hữu tâm sự: Về quá tŕnh làm một bài thơ như thế nào, riêng tôi th́ thấy rất khó viết những câu thơ đầu. Gorky cũng cho rằng khó hơn cả là lúc bắt đầu, là câu đầu tiên, v́ nó có tác dụng qui định giọng điệu cơ bản cho toàn bộ tác phẩm. Khó là mở đầu nhưng mở đầu được rồi không phải văn chương cứ thế mà tuôn chảy. Nguyễn Huy Tưởng thuộc loại nhà văn sinh nở khó khăn nhất, có ngày chỉ nhích được mấy ḍng, nhưng cuối cùng phải dập xóa hết. Nguyễn Đ́nh Thi, ḍng nào, trang nào cũng làm lại, xóa, kéo móc, thêm bớt chi chít như mắc cửi trên giấy. Tô Hoài cũng vào loại viết phải dập xóa, thêm nhiều. Ôâng tâm sự: Viết được cả đoạn dài, hoặc xong cả truyện, tôi mới chữa tỉ mỉ và thường chữa cũng lâu công, có khi lâu hơn lúc viết. Tất nhiên cũng có những nhà văn, trong những trường hợp cụ thể lại thực hiện giai đoạn viết đặc biệt thuận lợi và nhanh chóng. Chẳng hạn Nguyễn Công Hoan, E. Zola, Guy de Maupassant viết rất nhanh. Stendhal đọc cho người khác viết Tu viện thành Parme trong 24 ngày, viết Rudin 50 ngày, Mối t́nh đầu 70 ngày. Cũng có người viết đều đặn, thường xuyên. Bà George Sand làm việc như thể đan các cuốn tiểu thuyết của ḿnh bằng que đan vậy… hàng ngày viết một số trang nhất định và không hề bao giờ dừng lại một chỗ nào đó trong khi viết.
5. Giai đoạn sửa chữa
Thật khó tưởng tượng được trong quá tŕnh xây nhà lại có giai đoạn cuối cùng để hoàn tât công tŕnh là sửa chữa. Thực tế, có lúc vừa xây nhà xong đă phải sửa chữa nhưng đó là trường hợp xảy ra do dốt, kém. Nhưng trong xây dựng tác phẩm việc sửa chữa coi như là đương nhiên, là quy luật. Cũng có nhà văn ghét sửa chữa, viết một lần là xong (Walter Scott, George Sand, Daudet v.v…) song, nói chung sửa chữa là cần thiết. Nó cần thiết tới mức mà Dostojevski coi đó là kĩ năng vĩ đại nhất của nhà văn Ai biết cách và đủ sức xóa cái của ḿnh, người đó sẽ thành công. Tolstoi từng tuyên bố: Không một đoạn thực tài t́nh nào đó có thể làm cho tác phẩm tốt lên nhiều như những đoạn xóa được. Rất hiếm tác phẩm được viết một lần, nghĩa là ra đời dưới dạng hoàn thành tuyệt đối, mà thuờng khi, trước khi có một phương án tối ưu - nhà văn có nhiều thảo cảo. Tolstoi viết đi viết lại nhiều lần Chiến tranh và Ḥa b́nh đây là nhà văn kiên nhẫn nhất trong sửa chữa. Flaubert có câu châm ngôn: Apôlông, đó là vị thần sửa chữa. Chính ông đă kiệt sức v́ sửa chữa Bà Bôvary. Gorky đă chỉnh lí hơn 4000 chỗ trong Người mẹ. Balzac sửa cả bản in thứ 11, 12 biến bản in thử thành bản nháp mới. Để hoàn thành tác phẩm, ngoài sửa chữa ra, có thể có trường hợp làm lại. Làm lại không coi là sửa chữa v́ ở đây đă thay đổi ư đồ, thay đổi cơ bản về tổ chức tác phẩm