THÔNG BÁO

  THỜI GIAN GẦN ĐÂY MỘT SỐ BẠN LỢI DỤNG  WEBSITE NÀY ĐỂ ĐƯA RA NHỮNG PHÁT NGÔN KHÔNG TỐT. CHO NÊN CHÚNG TÔI TẠM THỜI ĐÓNG WEBSITE LẠI ĐỂ NÂNG CẤP NHẰM HẠN CHẾ MỘT SỐ HÀNH VI KHÔNG TỐT LÀM ẢNH HƯỞNG ĐẾN DIỄN ĐÀN .CÁC BẠN CÓ THẮC MẮC XIN LIÊN HỆ : phanthanhhung90@gmail.com
CHƯƠNG IX:
BẠN ĐỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN CHƯƠNG
I. TIẾP NHẬN VÀ ĐỜI SỐNG LỊCH SỬ CỦA SÁNG TÁC VĂN CHƯƠNG
1. Tiếp nhận là giai đoạn cuối cùng của quá tŕnh sáng tác
a. Các giai đoạn của quá tŕnh sáng tác giao tiếp.
Bên cạnh hoạt động sản xuất ra của cải vật chất để tồn tại và phát triển, loài người c̣n có hoạt động sản xuất rất quan trọng đó là sản xuất ra của cải tinh thần. Văn chương nghệ thuật là một trong những dạng sản xuất của cải tinh thần của con người. Quá tŕnh sản xuất ra của cải tinh thần - tác phẩm nghệ thuật diễn ra như thế nào? Trong chương nhà văn và quá tŕnh sáng tác, chúng ta đă biết các khâu sáng tác tác phẩm của nhà văn là ư đồ, lập sơ đồ, viết, sửa chữa và hoàn thành tác phẩm. vậy, phải chăng hoàn thành công việc sửa chữa th́ quá tŕnh sản xuất tinh thần đă hoàn tất? Thực ra không phải như vậy. Hiểu một cách đúng đắn và nghiêm ngặt th́, xong khâu sửa chữa, việc sáng tạo nghệ thuật mới chỉ hoàn thành được một công đoạn trong cả một quá tŕnh sản xuất. Đó là công đoạn hoàn thành văn bản tác phẩm. nếu ví tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của nhà văn, nhà văn phải thai nghén, mang nặng, đẻ đau th́ hoàn thành văn bản tác phẩm chỉ ứng với lúc đứa con được sinh ra, đứa con chào đời. C̣n sự sống, cuộc đời, số phận của nó như thế nào là chưa nói đến. Số phận đứa con sẽ được định đoạt như thế nào là tùy thuộc vào nó và xă hội chung quanh. Số phận của tác phẩm nghệ thuật như thế nào là tùy thuộc vào nó và người tiếp nhận nó. Chỉ đến khi được người đọc tiếp nhận th́ hoạt động sáng tạo nghệ thuật mới hoàn tất. Hoạt động sản xuất tinh thần này cũng giống như hoạt động sản xuất vật chất. Chỉ có sử dụng mới hoàn tất hành động sản xuất, mang lại cho sản xuất một sự trọn vẹn với tư cách là sản phẩm(C. Mác). Một vật phẩm được làm ra nhưng không được đưa vào sử dụng th́ nó chẳng có ích lợi ǵ cho sự sống, nó chẳng có giá trị ǵ cả. Một tác phẩm nghệ thuật được viết xong nhưng nằm im trong ngăn kéo của nhà văn hoặc không được ai đoái hoài tới th́ chưa phải là tác phẩm nghệ thuật thực sự. V́ nó chưa được sử dụng. Nghệ thuật có chức năng giao tiếp, tác phẩm h́nh tượng là công cụ, phương tiện giao tiếp rất quan trọng của con người. Lev Tolstoi đă khẳng định: Nghệ thuật là một trong những phương tiện cần thiết để giao tiếp mà thiếu nó nhân loại không thể nào sống được. Và ông phân tích rơ Nghệ thuật là một trong những phương tiện giao tiếp giữa người với người. Bất kỳ một tác phẩm nào cũng đều làm công việc khiến cho người cảm thụ tham gia vào sự giao tiếp với người đă hoặc đang sản sinh ra nghệ thuật cũng như với tất cả những ai cùng một lúc với anh ta, trước hoặc sau anh ta đă cảm thụ hoặc sẽ cảm thụ ấn tượng nghệ thuật của anh ta. Chính quá tŕnh giao tiếp của nghệ thuật là quá tŕnh sử dụng sản phẩm của nghệ thuật, là quá tŕnh phát huy tác dụng chức năng của nghệ thuật. Quá tŕnh đó xác định con đường sống hay số phận lịch sử của tác phẩm nghệ thuật. Sơ đồ của quá tŕnh sáng tác - giao tiếp của văn chương như sau: Nhà văn ( Tác phẩm ( Bạn đọc Như vậy, có 3 giai đoạn của quá tŕnh sinh tồn sản phẩm văn chương: Giai đoạn 1 là giai đoạn h́nh thành ư đồ sáng tác, giai đoạn 2 là giai đoạn sáng tác. Đây là giai đoạn ư đồ sáng tác cộng với tài năng sáng tạo được vật chất hóa trong chất liệu ngôn ngữ, thành tác phẩm. giai đoạn 3 là giai đoạn tiếp nhận của bạn đọc. Đây là giai đoạn văn bản tác phẩm thoát ly khỏi nhà văn để tồn tại một cách độc lập trong xă hội, trong từng người đọc.
b. Giá trị sử dụng của h́nh tượng nghệ thuật.
Chúng ta đă nghiên cứu giai đoạn làm ra sản phẩm nghệ thuật nhưng chưa nghiên cứu giai đoạn sử dụng nó. Chúng ta có nói tới sự tương đồng về quá tŕnh sản xuất sản phẩm vật chất và quá tŕnh sản xuất sản phẩm nghệ thuật nhưng đây là sự tương đồng về các giai đoạn, c̣n từng giai đoạn giữa 2 loại sản xuất hoàn toàn khác nhau. Việc sử dụng tác phẩm nghệ thuật hoàn toàn khác việc sử dụng vật phẩm khác. Nếu như sử dụng vật phẩm của sản xuất vật chất là người ta chiếm hữu giá trị vật chất của nó th́ sử dụng vật phẩm nghệ thuật người ta lại chiếm hữu giá trị tinh thần của nó. Mặc dầu h́nh tượng nghệ thuật tồn tại một cách hữu h́nh trong những chất liệu vật chất nhất định, nhưng giá trị của h́nh tượng không phải ở giá trị của chất liệu xây dựng nên h́nh tượng. Một pho tượng làm bằng đất nung vẫn có thể có giá trị hơn một pho tượng bằng vàng, và đánh giá một pho tượng bằng vàng không phải bắc lên bàn cân để xem pho tượng nặng bao nhiêu kylôgam vàng. C̣n việc nói đến giá trị của chất liệu xây dựng nên h́nh tượng trong nghiên cứu nghệ thuật là, người ta nói đến những thuộc tính vật chất liệu tạo ra khả năng thuận lợi, to lớn cho nghệ sĩ thể hiện tư tưởng t́nh cảm. Tiếp nhận văn chương là sử dụng thế giới tinh thần (tư tưởng - t́nh cảm …) trong văn chương. Thế giới tinh thần t́nh cảm - tư tưởng đó toát ra từ những h́nh tượng cụ thể do chất liệu ngôn ngữ xây dựng nên. Việc mua bán tác phẩm văn chương đương nhiên không phải là tiếp nhận văn chương. Nhưng đọc văn chương để t́m hiểu những cứ liệu lịch sử, địa lí, tâm lí, ngôn ngữ v.v… cũng không phải là tiếp nhận văn chương đích thực. Mặc dầu cùng đọc những quyển sách được viết ra bằng những con chữ cả, nhưng đọc văn không phải như đọc tác phẩm chính trị hay triết học. c.Các giai đoạn của quá tŕnh tiếp nhận văn chương. Quá tŕnh tiếp nhận văn chương diễn ra ở nhiều cấp độ khác nhau. Trước hết phải hiểu ngôn ngữ, cốt truyện, loại thể để tiếp nhận h́nh tượng nghệ thuật, cảm nhận nó trong tính toàn vẹn. Trong các mối liên hệ của các yếu tố, chi tiết cấu thành h́nh tượng. Muốn tiếp nhận Truyện Kiều, phải biết tiếng Việt và tiếng Việt trong truyện Kiều, tiếp đó, nắm diễn biến câu chuyện, rồi thể loại tiểu thuyết và truyện thơ mà Nguyễn Du sử dụng làm phương tiện tổ chức tác phẩm. Và như vậy, ta bắt đầu tiếp xúc với hệ thống h́nh tượng tác phẩm, các nhân vật, các mối liên quan giữa các nhân vật, các tiết đoạn, các chương, hồi v.v… Nhưng nếu dừng lại ở đây th́ chúng ta mới nắm được câu chuyện, mới biết mà chưa hiểu. Phải tiến lên một cấp độ thứ hai là thâm nhập sâu vào hệ thống h́nh tượng để hiểu được ư đồ sáng tác, tư tưởng, t́nh cảm của tác giả đă kết tinh trong h́nh tượng như thế nào. Tư tưởng t́nh cảm như là chất tinh túy kết tinh ở trong h́nh tượïng nghệ thuật, người đọc có nhiệm vụ chắc lọc lấy tinh chất đó. Người đọc ví như con ong bay đến đóa hoa, không phải để chiêm ngưỡng màu sắc của cánh hoa mà để hút mật ở trong nhụy hoa. Đọc Tây du kí, chẳng hạn, ta tiếp xúc với nhân vật Trư Bát Giới th́ không phải chỉ để biết đây là một trong ba đệ tử của Đường Tăng đến Tây Trúc thỉnh kinh. Mà phải hiểu dụng ư thâm thúy của tác giả ở nhân vật này là muốn nói đến cái chất heo ở trong mỗi con người. Cấp độ thứ ba là người đọc thể nghiệm và đồng cảm h́nh tượng nghệ thuật. Sau khi thâm nhập sâu vào h́nh tượng, người đọc sẽ không c̣n dửng dưng nữa mà tỏ thái độ thiện cảm hay ác cảm, yêu và ghét, vui cười hay khóc thương. Đây là giai đoạn không phải người đọc thâm nhập sâu vào h́nh tượng nữa mà là, giai đoạn h́nh tượng thâm nhập sâu vào người đọc. Tư tưởng h́nh tượng đă trở thành máu thịt của người đọc. H́nh tượng từ trang sách bước vào cuộc đời. chúng ta bất b́nh về thói tham ăn và hám sắc của Trư Bát Giới, nhưng chính Trư Bát Giới cũng cảnh tĩnh cho chúng ta về con heo ở trong mỗi con người trong chúng ta. Cấp độ cuối cùng là cấp độ đề lên thành quan niệm và hiểu biết vị trí tác phẩm trong lịch sử văn hóa tư tưởng nghệ thuật và đời sống. Đây là cấp độ cao của tiếp nhận văn chương. Đây là giai đoạn định giá một cách nghiêm túc và bắt buộc đối với loại người đọc - nghiên cứu.
2. Tính khách quan của tiếp nhận văn chương
a.Những quan niệm sai lầm về tiếp nhận văn chương.
Để tiếp nhận văn chương, đ̣i hỏi người đọc đưa vào đây toàn bộ nhân cách của ḿnh: t́nh cảm và lí trí, tri giác cảm tính trực tiếp và suy tưởng trừu tượng, cá tính, thị hiếu và lập trường chính trị xă hội, t́nh cảm và thái độ. Nhưng như vậy không có nghĩa là tiếp nhận văn chương hoàn toàn mang tính cá nhân chủ quan tùy tiện. Ơû Phương Đông hay ở Phương Tây tồn tại một xu hướng xem tiếp nhận văn chương là phạm vi tự biểu hiện thẩm mĩ của người đọc, là phạm vi phụ gia của năng lực sáng tạo của người đọc. Mĩ học cổ Đông Phương (Trung Quốc và Việt Nam…) có quan niệm tiếp nhận tác phẩm là việc tri kỉ, tri âm, Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long đă giải thích: Tri âm thực khó thay!Ââm đă khó tri, người tri khó gặp, gặp kẻ tri âm ngàn năm có một. Kết thúc Truyện Kiều của ḿnh Nguyễn Du nói là để Mua vui cũng được một vài trống canh nhưng tâm sự riêng của Nguyễn Du là không biết đến bao giờ mới có người hiểu ḿnh, tiếp nhận được tác phẩm ḿnh. Khóc Tiểu Thanh là ông khóc cho chính ḿnh: Bất tri tam bách dư niên hậu Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như Không biết ba trăm năm sau th́ ai trong thiên hạ hiểu được cái chí của ḿnh? Ai là kẻ tri âm với ḿnh. Những người theo chủ nghĩa ấn tượng Pháp chủ trương người tiếp nhận văn chương là người kể lại cuộc phiêu lưu của tâm hồn ḿnh giữa những kiệt tác (A. France), phải gạt bỏ mọi qui tắc, công thức để t́m các đẹp tùy theo cảm hứng cá nhân (T.Gôchiê). Họ lấy chủ nghĩa chủ quan làm nguyên tắc quyết định để hiểu và lí giải tác phẩm. R.Ingarden, nhà hiện tượng học Ba Lan đă nói: Có bao nhiêu độc giả và có bao hiêu sự đọc mới cho cùng một tác phẩm th́ có bấy nhiêu những thành tạo mà chúng ta gọi là những sự cụ thể hóa các tác phẩm. Trước Ingarden, Potebnhia, nhà ngữ văn học Nga đă xem tác phẩm văn chương như một b́nh chứa sẽ được người đọc làm đầy bằng những nội dung mà nó c̣n chưa đủ. Nhà lí luận đồng thời là nhà phê b́nh Pháp, Roland Barthes phát biểu: Khi đọc tác phẩm, tôi đặt vào sự đọc cái t́nh huống của tôi,.. t́nh huống hay thay đổi làm ra tác phẩm, tác phẩm không thể phản đối, chống lại cái ư nghĩa mà tôi phán cho nó…[1] Hiển nhiên là vai tṛ chủ quan của người tiếp nhận cái quan trọng trong quá tŕnh tiếp nhận văn chương. nhưng nếu sự sống của tác phẩm nghệ thuật, vai tṛ quyết định là thuộc về người sử dụng nghệ thuật hoàn toàn th́ một vấn đề được đặt ra là tại sao có những tác phẩm chịu đựng được thử thách của thời gian và gần như bất tử lại có tác phẩm sống một cách trầy trật hoặc chết yểu.
b. Tiếp nhận văn chương là một hoạt động mang tính chất khách quan.
Thực ra, tiếp nhận văn chương là một hoạt động xă hội - lịch sử, mang tính khách quan. Chứ không phải là một hoạt động cá nhân chủ quan thuần túy. Tác phẩm sau khi thoát ly khỏi nhà văn th́ nó trở thành một hiện tượng tinh thần, một khách thể tinh thần tồn tại một cách khách quan đối với người đọc. Người đọc tiếp nhận nó là một kiểu phản ảnh, nhận thức thế giới. Mà nhận thức nào cũng có phương diện chủ quan và phương diện khách quan của nó. Hơn nữa, một nhận thức đúng đắn là một nhận thức tiếp cận được với bản chất và quy luật của đối tượng. Nội dung của tác phẩm trước hết là do những thuộc tính nội tại của nó tạo nên, là cái vốn có chứa đựng trong bản thân tác phẩm. Việc người đọc khác nhau đă cắt nghĩa khác nhau khi cùng đọc một tác phẩm là thuộc phương diện chủ quan của tiếp nhận. Với thuyết Mác hóa - tượng trưng, Roland Barthes cố t́nh bảo vệ quan điểm về tính đa nghĩa đến vô hạn của nghệ thuật và bảo vệ tính xác đáng của mọi cách đọc, đă chẳng những không lưu ư tới tính khách quan của tiếp nhận tác phẩm mà c̣n thổi phồng một cách vô căn cứ phương diện chủ quan. Cần phải thấy rằng đời sống của tác phẩm trong tiếp nhận: tác phẩm nghệ thuật là một sự chuyển hóa qua lại giữa đặc thù khách quan và chủ quan, một quan hệ xă hội, một tương quan với độc giả, một tổng thể gồm nhiều quá tŕnh khác nhau, đa dạng, nhưng hệ thống. Có thể nói tác phẩm nghệ thuật gồm có hai phần, phần cứng và phần mềm. Phần cứng là văn bản, là sự khái quát đời sống, là một hệ thống ư nghĩa, tiếp nhận phụ thuộc vào các tương quan đời sống xă hội, phụ thuộc vào ḷng người đọc. Phần cứng tạo ra cơ sở khách quan của tiếp nhận. Trong phần cứng này, có nhiều phương diện để tạo ra tính khách quan cho tiếp nhận văn chương. thứ nhất là hiện thực đời sống được phản ảnh. Thứ hai là chất liệu nghệ thuật xây dựng h́nh tượng phản ánh đời sống là trên cơ sở ngôn ngữ toàn dân, thứ ba là sự định hướng nội tại của tác phẩm vào việc tác động thẩm mĩ do nhà văn tạo nên. Nhà văn không giản đơn chỉ làm cái truyền đạt những hiểu biết đời sống, những quan sát, những phát hiện nghệ thuật của ḿnh mà anh ta c̣n hướng tới việc thể hiện những cái đó sao cho chúng gây ấn tượng nhiều nhất đến công chúng độc giả. Đây là thuộc tính tất yếu của tác phẩm ở cả nội dung và h́nh thức. Chính cơ sở khách quan của việc tiếp nhận tác phẩm đă tạo ra ấn tượng chung đồng nhất ở mọi người đọc. Phần cứng của tác phẩm tạo ra phần nội dung tương đồng bất biến từ tác giả đến mọi người đọc. Rơ ràng là, độc giả hay khán giả sau khi cùng xem xong một tác phẩm nghệ thuật nào đó đều có một ấn tượng chung về một nhân vật nào đó. Trong dân gian những nhân vật nghệ thuật sau đây đă đi vào cuộc sống có ấn tượng tương đồng ở mọi người: Trương Phi, Tào Tháo; (Nóng như Trương Phi, Đa nghi như Tào Tháo) Sở Khanh, Hoạn Thư (người nào lừa đảo phụ nữ được gán cho hiệu Sở Khanh, người phụ nữ nào hay ghen và ghen một cách cay độc th́ được gán cho hiệu máu Hoạn Thư).
3. Tính khuynh hướng xă hội của tiếp nhận văn chương.
Tiếp nhận văn chương không chỉ mang tính khách quan, mà con mang tính chủ quan, cá nhân sâu sắc, nó gắn chặt với t́nh cảm và thị hiếu của ḿnh và do đó mà họ có thể thích, khoái nhân vật này, nhân vật nọ, tác phẩm này, tác phẩm nọ và ngược lại. Điều đó, góp phần làm phong phú phần mềm của tác phẩm. Tiếp nhận văn chương tuy mang dấu ấn cá nhân sâu sắc nhưng chưa bao giờ là hoạt động thoát ly khỏi điều kiện lịch sử xă hội. Hoạt động nghệ thuật luôn luôn là hoạt động mang tính khuynh hướng xă hội mạnh mẽ. Khuynh hướng xă hội, đời sống thực tế sẽ chi phối mạnh mẽ đến quá tŕnh tiếp nhận văn chương của mỗi cá nhân. Mỗi cá nhân đến với tác phẩm không chỉ đem đến cho nó cái tôi mà c̣n cái ta nữa. Họ cắt nghĩa tác phẩm trên cơ sở lập trường giai cấp, lợi ích xă hội. Tiếp nhận Truyện Kiều, Nguyễn Khuyến suy ngẫm về xă hội đồng tiền trở thành cán cân công lí mà Nguyễn Du lên án:
Có tiền việc ấy mà xong nhỉ
Đời trước làm quan cũng thế à?
Rơ ràng Nguyễn Khuyến đă nh́n Truyện Kiều từ điều kiện lịch sử mà ông đang sống. Vịnh Kiều nhưng lên án xă hội đương thời. Đời trước làm quan cũng thế, cũng như đời nay. Đó là tiền. Tác giả bộ phim Chị Dậu đă nói lên khó khăn th́ chuyển thành kịch bản phim từ tiểu thuyết Tắt đèn cảnh kết thúc tác phẩm, chị Dậu của tác giả điện ảnh đă chạy ra trong một đêm tối nhưng không phải tối như mực và như cái tiền đồ của chị mà đêm tối có mưa gíó, sấm chớp, với ư nghĩa:
Băo ngày mai là gió nổi hôm nay,
Trời chớp giật tất đến sét đánh.
Việc dựng phim từ tiểu thuyết cũng là một cách cắt nghĩa tác phẩm văn chương. Hiện tượng có những tác phẩm nào đấy mà số phận của nó sự thăng trầm qua các thời đại th́ không phải lúc thăng là do công chúng thời đại đó thông minh c̣n lúc trầm là do công chúng thời đại đó dốt nát. Điều chính yếu là do xu hướng tư tưởng thời đại tác động đến. Trường hợp Pasternax chẳng hạn, hay việc tiếp nhận Thơ mới ở ta chẳng hạn. Khi phong trào Thơ mới ra đời, người đọc rầm rộ đón nhận, nhất là thanh niên, nhưng sau đó, khi đất nước tiến hành cuộc sống chiến chống Pháp, Mĩ th́ Thơ mới đă trở nên cũ. V́ nó làm ủy mị con người kiên cường xông pha lửa đạn. Ngày nay, đất nước hoà b́nh xây dựng, người ta lại tiếp nhận Thơ mới như là nó vẫn mới. Đúng như Kharavchenko nói: Mỗi thời đại riêng thường thích hợp với những sắc điệu khác nhau trong tác phẩm nghệ thuật với những phương diện khác nhau của khái quát h́nh tượng của nó.
4. Tính sáng tạo của tiếp nhận văn chương.
Tiếp nhận là khâu cuối cùng của quá tŕnh sáng tạo - giao tiếp của văn chương. Không có tiếp nhận th́ không có đời sống của tác phẩm. Tác phẩm chưa được sử dụng th́ đó chưa phải là sản phẩm đích thực của sản xuất tinh thần. Nhưng tác phẩm - người sáng tác và người đọc là 2 việc khác nhau. Nhà văn và bạn đọc không phải là những người đồng sáng tạo. Đại biểu của lí thuyết người đọc là đồng sáng tạo với tác giả. Potebnya, nhà ngữ văn Nga khẳng định: chúng ta có thể hiểu được tác phẩm thi ca, chừng nào chúng ta tham gia vào việc sáng tạo nó. Yù kiến này không xem người đọc - nguời tiếp nhận là khâu hoàn tất của quá tŕnh sáng tạo - giao tiếp mà xem người đọc cùng tham gia vào quá tŕnh làm ra tác phẩm. Ingarder giải thích rơ thêm và khẳng định tác phẩm sẽ được cụ thể hóa trong quá tŕnh tiếp nhận của người đọc. Tác phẩm văn chương tự thân nó, chỉ như là một bộ xương, sẽ được người đọc bổ sung và bù đắp ở một loại phương diện, nhưng trong một số trường hợp, nó cũng bị biến đổi hoặc bóp méo. Chỉ dưới cái diện mạo mới, đầy đủ và cụ thể hơn này (mặc dù giờ đây vẫn chưa được hoàn toàn cụ thể), tác phẩm cùng với những bổ sung cho nó mới là đối tượng của tiếp nhận và khoái cảm thẩm mĩ.[1] Điều hiển nhiên mà ai cũng thấy là tiếp nhận phải là công việc sau khi văn bản tác phẩm đă thoát ly khỏi nhà văn và tồn tại như một hiện tượng, một sự vật độc lập khách quan. Độc giả chỉ tiếp xúc với tác phẩm là kết quả của quá tŕnh sáng tạo của nhà văn chứ không phải cùng tham gia viết tác phẩm. Xem tác phẩm là bộ khung, bộ xương, Ingarder đă nhấn mạnh tính chất sơ lược của tác phẩm để từ đó biện hộ cho lí thuyết đồng sáng tạo cũng không đúng. Thực sự nhà văn không muốn và không đặt mục đích cuối cùng là tái hiện và truyền đạt lại tất cả các đặc điểm cá nhân vốn có của đối tượng. Nhà văn chỉ chọn lấy cái tiêu biểu, cái điển h́nh. Mục tiêu xă hội và ư nghĩa thẩm mĩ của nghệ thuật là ở chỗ tạo ra những khái quát nghệ thuật. Tiếp nhận văn chương không phải là đồng sáng tạo, nhưng cũng không đơn giản là hoạt động thụ động. Hoạt động tiếp nhận văn chương có tính tích cực chủ động sáng tạo của nó. Tính tích cực chủ động sáng tạo của người đọc là ở chỗ bằng vào năng lực cá nhân, kinh nghiệm cá nhân, thị hiếu thẩm mĩ, lập trường xă hội, người đọc tiếp cận tác phẩm cố gắng làm sống dậy h́nh tượng, khôi phục những nét lờ mờ, phần ch́m của tảng băng, tầng ngầm của toà lâu đài, của hệ thống h́nh tượng …, từ đó thâm nhập vào chiều sâu tác phẩm nhận ra sức nặng của ư nghĩa khái quát của h́nh tượng. Lúc đó, h́nh tượng từ tác phẩm sống dậy trong ḷng người đọc. Ở mỗi người đọc có một h́nh tượng nghệ thuật riêng. Đỗ Đức Hiếu đă nói về tính sáng tạo của người đọc như sau: Đọc văn chương có nghĩa là tháo gỡ các kư hiệu văn chương trong văn bản, là t́m hiểu ư nghĩa của tác phẩm thông qua các cấu trúc của văn bản (cốt truyện, kết cấu, nhân vật, đối thoại, không gian, thời gian v.v…) đọc là Mác hóa cách đọc, là tổng hợp các khâu của việc đọc - cảm tưởng, phân tích, đối chiếu, tổng hợp, đánh giá, v.v… là phát hiện và sáng tạo. đọc trước hết là phát hiện trong văn bản, một thế giới khác, những con người khác, người đọc sống trong một thế giới tưởng tượng của ḿnh, thông qua tác phẩm, xây dựng cho ḿnh một thế giới riêng. đọc là một hoạt động tích cực; người đọc nhập cuộc hóa thân, với những cảm xúc riêng của ḿnh, những kỉ niệm, kư ức, khát vọng riêng. đọc có nghĩa là chuyển đổi tác phẩm thành một vũ trụ t́nh cảm, cảm xúc, tư duy, t́nh cảm riêng của ḿnh.[1] Điều ǵ đă cho phép người đọc có thể và có quyền sáng tạo khi tiếp nhận văn bản văn chương như vậy? Tất cả là ở chỗ tính đặc thù của nghệ thuật nói chung và văn chương nói riêng.
5. Đời sống lịch sử và tính nhiều tầng nghĩa của tác phẩm văn chương.
Sau khi nhà văn hoàn tất văn bản tác phẩm th́, tác phẩm nghệ thuật bắt đầu trôi nỗi trong ḍng đời và đón nhận số phận lịch sử của ḿnh. Có tác phẩm vừa mới ra đời, liền được người đọc vồ vập ấp iu, nhưng sau đó bị lăng quên. Có tác phẩm, lúc mới ra đời th́ bị hắt hủi, lăng quên nhưng sau đó lại được nâng niu trân trọng. Có tác phẩm đời sống của nó êm ả hoặc sáng chói lâu dài, có tác phẩm mờ mờ ảo ảo… Có tác phẩm cùng trong một thời đại nhưng bạn đọc, người ghét, kẻ yêu, người khen, kẻ chê. Lại có tác phẩm ư đồ nhà văn một đằng mà người đọc hiểu một nẻo. Truyện Kiều ở ta là một thí dụ. Ngày nay chúng ta xem Truyện Kiều là một kiệt tác văn chương dân tộc. Và thực sự Truyện Kiều đă làm nhiều thế hệ mê mẫn. Trong đó, có vua Tự Đức:
Mê ǵ mê thú tổ tôm
Mê ngựa Hậu bổ, mê nôm Thúy Kiều.
Nhưng không phải đă không có thời , có người sợ Truyện Kiều
Làm trai chớ đọc Phan Trần
Làm gái chớ đọc Thúy Vân, Thúy Kiều.
Hoặc giả Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm cũng có số phận lịch sử đặc biệt. Lúc mới ra đời người đọc tiếp nhận như là tiếng kêu ai oán chống chiến tranh giành đất đai của các tập đoàn phong kiến. Nhưng đến thời đại chúng ta lúc đất nước đang lâm nguy, nhân dân ta đang làm chiến tranh bảo vệ tổ quốc, chúng ta tiếp nhận Chinh phụ ngâm như một thứ đồ cổ - quư mà không thể xài. Bởi v́ nỗi gian truân, đau khổ và vô vọng của người chinh phụ trong Chinh phụ ngâm sẽ không có mấy tác dụng tích cực cho bạn đọc hiện thời. Cơ sở để tạo ra tính nhiều tầng nghĩa của văn chương, đứng về phía văn bản tác phẩm, chúng ta thấy, văn bản là một cấu trúc mang những nét đặc biệt:
- Tác phẩm nghệ thuật là một tác phẩm hoàn chỉnh của nhiều yếu tố riêng biệt và mối liên hệ mật thiết giữa các yếu tố. Nghệ thuật yêu cầu phản ánh toàn vẹn con người (với các mặt tâm hồn và thể xác, hoạt động và đời sống …) các hiện tượng đời sống một cách h́nh tượng cảm tính.
- Tác phẩm nghệ thuật thường bộc lộ sự phân tích và tổng hợp những quá tŕnh của đời sống. Nhà văn muốn hiểu biết con người trong sự đa dạng và phức tạp của nó.
- Trong tác phẩm nghệ thuật, vai tṛ quyết định cấu trúc tác phẩm là xung đột. Những xung đột này phản ảnh xung đột đời sống. Tác phẩm là một sự tranh căi về đời sống của nhà văn, của nhân vật, sự bất đồng giữa các nhân vật. Sự xung đột giữa các hiện tượng đời sống.
- Tác phẩm là một hệ thống h́nh tượng, mỗi h́nh tượng mang một chức năng khái quát hóa đời sống. Tổng thể các sự khái quát của h́nh tượng tạo ra sự khái quát của tác phẩm. tác phẩm là phức thể gồm những tư tưởng cảm xúc.
- Mỗi tác phẩm nghệ thuật là một hệ thống của những sắc điệu. Những sắc điệu đó hợp lại tạo thành giọng điệu của tác phẩm. hay nói đúng hơn, cùng với giọng điệu cơ bản, trong tác phẩm có một hệ thống các sắc điệu phức tạp vô vàn.
- Tác phẩm nghệ thuật được sáng tạo chẳng những nhằm khách quan hóa sự lĩnh hội thực tại bằng h́nh tượng mà c̣n có mục đích tác động đến người sử dụng nghệ thuật. Cho nên, mỗi thành tố của tác phẩm vừa thực hiện chức năng nhận thức, vừa thực hiện chức năng biểu hiện.
Tóm lại, tác phẩm nghệ thuật là một cấu trúc đa dạng phức tạp và hoàn chỉnh của các thành tố. Đặc điểm này là cơ sở tạo ra tính đa tầng nghĩa của văn chương . Eizenshtein đă nói rất hay về cấu trúc của một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh về các thành tố tạo nên cấu trúc ấy: Bộ phim hoàn chỉnh là một mớ không ǵ so sánh được của những phương tiện biểu hiện và tác động hết sức nhiều vẻ. Quan niệm lịch sử về đề tài, t́nh huống kịch bản, tiến tŕnh chung mang tính kịch, sức sống của h́nh tượng nghệ thuật và diễn xuất của diễn viên, thực tế tiết tấu dựng phim và cấu tạo h́nh khối của khuôn h́nh; âm nhạc, tiếng động, tiếng ồn; dàn cảnh và tṛ diễn bố trợ của các thủ pháp hội họa; ánh sáng và bố cục lời nói có sắc điệu v.v …và cái tưởng như hỗn độn của các lĩnh vực riêng biệt không đo được, cũng như những cái có thể đo lường, đă được kết hợp lại thành một chỉnh thể hợp lí; thống nhất.[1] Đặc điểm này của văn bản tác phẩm sẽ tạo ra tính đa nghĩa của nó khi nó va chạm với cuộc sống xă hội.
II. NGƯỜI ĐỌC TRONG QUÁ TR̀NH TIẾP NHẬN VĂN CHƯƠNG.
1. Người đọc như một yếu tố bên trong của sáng tác văn chương
Người đọc không đồng sáng tạo với nhà văn, nhưng lại là một yếu tố bên trong của sáng tác. người đọc đối với sáng tạo nghệ thuật cũng giống như một người tiêu dùng trong lao động sản xuất. Với tư cách là một đ̣i hỏi, một nhu cầu, bản thân sự tiêu dùng là một yếu tố nội tại của hoạt động lao động sản xuất (C. Mác). Người tiêu dùng là mục tiêu của sản xuất, người đọc là mục tiêu của sáng tác. Chính nhu cầu của người tiếp nhận, người tiêu dùng, người sử dụng văn chương là yếu tố có ư nghĩa quyết định đối với quá tŕnh văn chương. Người đọc hiện lên trước nhà văn dưới một hệ thống câu hỏi: Viết cho ai?, Viết để làm ǵ?, Viết như thế nào?. Người đọc yêu cầu, đ̣i hỏi, chờ đợi và phê b́nh nhà văn. Nhà văn sáng tác để đáp ứng đ̣i hỏi bạn đọc. Người đọc tạo nên mối quan hệ trực tiếp với tác phẩm của sáng tác - tiếp nhận. Nhưng ai là người đọc, người tiếp nhận văn chương? Loại h́nh học người đọc văn chương chia ra nhiều loại người đọc khác nhau. - Đứng về phía người tiếp nhận, người ta chia người đọc ra 4 loại. Thứ nhất là người đọc tiêu thụ. Đây thường là loại người đọc đọc ngấu nghiến cốt truyện, ham thích t́nh huống éo le gay cấn, nhiều khúc mắc cạm bẫy. Loại này đọc lướt nhanh vào giờ nhàn rỗi, t́m thú giải trí, có những đánh giá dễ dăi. Thứ hai là, loại đọc điểm sách. Loại người này có ư thức t́m ở văn chương những thông tin mới về cuộc sống, đạo đức … để thông báo cho độc giả của các báo. Thứ ba là loại người đọc chuyên nghiệp - những người giảng dạy nghiên cứu phê b́nh ở các trung tâm nghiên cứu. Thứ tư là những người sáng tác - nhà văn, nhà thơ đọc theo cảm hứng bất chợt hoặc để tham gia viết những trang phê b́nh ngẫu hứng. - Đứng ở góc độ sáng tác người ta chia người đọc ra làm ba loại. Thứ nhất: người đọc thực tế. Tức là những người đọc, người tiếp nhận sáng tác tồn tại một cách cụ thể, cá thể. Họ là những người A, người B nào đó trong đời sống, tiếp nhận văn chương theo cá tính, theo sở thích cá nhân. Như vậy, trước mắt người sáng tác có biết bao nhiêu người đọc thực tế. Nhưng nhà văn không viết để đáp ứng cho từng người cụ thể mà viết cho người đọc nói chung. Thứ hai: người đọc giả thiết. Đây là loại độc giả của từng tác giả. Loại này tồn tại trong tác giảsuốt quá tŕnh sáng tác từ nảy sinh ư đồ cho đến kết thúc. Nhà văn có chủ đích hướng tới họ là chủ yếu. Thứ ba: người đọc hữu h́nh hay người đọc bên trong là loại người đọc tồn tại bên trong tác phẩm như một nhân vật luôn đối diện và đối thoại với nhà văn, nhưng không phải nhân vật mà là hiện thân của người đọc bên ngoài tác phẩm. Tố Hữu viết bài thơ Kính gửi cụ Nguyễn Du, suốt bài thơ tác giả nói với cụ Nguyễn cụ thể nhưng thực tế Tố Hữu chủ yếu viết cho người đọc thực tế hôm nay, nói với người hôm nay. Trong thơ Tố Hữu dạng nhân vật này thường hay xuất hiện dưới đại từ em như một đối tượng thân thiết gần gũi để tâm sự:
- Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan
- Em ạ ! Cu-ba ngọt lịm đường
- Đứng ở góc độ thời gian, người ta chia người đọc ra làm 3 loại: Thứ nhất: người đọc hiện tại, tức loại người đọc đang sống đồng thời với tác giả, họ thực sự tiếp nhận tác phẩm của tác giả và lên tiếng khen chê trực tiếp với tác giả. Trong số người đọc hiện tại, có thể chia ra làm nhiều lớp theo cách khác nhau: người đọc b́nh thường; người đọc của người đọc - nhà phê b́nh; người đọc thiếu nhi, thanh niên, công nhân, nông dân, trí thức… Thứ hai: người đọc quá khứ. Đây là loại người đọc không thể và không bao giờ tiếp nhận tác phẩm cả. Nhưng nhiều khi nó quyết định thành bại của tác phẩm. khi Tố Hữu viết Kính gửi cụ Nguyễn Du th́ đây phải là bức thư gởi cụ Nguyễn Du nào đó đang sống thực sự ở đâu đó, mà là gửi cho linh hồn cụ Nguyễn Du. Và chính Nguyễn Du lúc sinh thời cũng đă có loại người đọc như thế. đó là Tiểu Thanh (xem bài thơ Độc Tiểu Thanh kư. Nhân vật nàng trong màu tím hoa sim của Hữu Loan cũng lại là một người đọc quá khứ. Thứ ba: người đọc tương lai. Loại người đọc này chưa tồn tại thực tế sẽ có thể, hoặc không thực sự đọc tác phẩm nhưng vẫn xuất hiện trong quá tŕnh làm tác phẩm của tác giả, và có khi là chủ đích hướng tới của nhà văn. Nhà văn muốn gởi thế kỉ mai sau, muốn nói chuyện với người 300 năm sau như Nguyễn Du đă nói:
Bất tri tam bách dư niên hậu
Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như
Stendhal th́ chờ người đọc nửa thế kỉ sau.
- Lại có cách chia người đọc theo ư thức hệ. Cách này, chia người đọc ra làm 2 loại.
Thứ nhất: người đọc bạn bè, đây là loại người đọc chỉ hướng, cùng quan điểm xă hội, lập trường tư tưởng. Phần lớn các tác giả có đông đảo bạn đọc loại này. Đây là loại bạn đọc chí cốt mà Tố Hữu đă nói:
Tôi buộc hồn tôi với mọi người. để hồn tôi với bao hồn khổ.
Thứ hai: loại người đọc đối thủ. Loại người đọc này trái với chí hướng, lập trường giai cấp xă hội của ḿnh. chẳng hạn cụ Ngáo trong bài thơ Hởi cụ Ngáo của Tố Hữu. Tính quyết định của người đọc đối với quá tŕnh sáng tác văn chương là ở chỗ nếu không có người đọc th́ không có bản thân quá tŕnh sáng tác. Nghệ thuật như là một h́nh thức giao tiếp. Nó ra đời để đáp ứng nhu cầu giao lưu, trao đổi giữa người viết văn và người đọc văn, nhưng trước hết là để thỏa măn nhu cầu tự bộc lộ ḿnh của người sáng tác. Người đọc lúc này sẽ là nơi gởi gắm tâm sự của nhà văn. Ở đây người đọc trở thành người phục vụ nhà văn. Đến lượt ḿnh, nhà văn lại trở thành người phục vụ bạn đọc. Đây là một mục tiêu quan trọng của sáng tạo nghệ thuật. Nghệ thuật phục vụ người đọc ở 2 phương diện. Một là thỏa nhu cầu nghệ thuật của họ. Hai là đào tạo họ thành những người sính nghệ thuật. Rồi những người sính nghệ thuật đó lại yêu cầu nghệ sĩ không được tự thỏa măn mà phải nâng ḿnh lên. Đây là một sự phát triển theo đường tṛn xoáy ốc. Tác phẩm nghệ thuật - và mọi sản phẩm khác cũng thế, - đều tạo một thứ công chúng sính nghệ thuật và có khả năng thưởng thức cái đẹp, như vậy là sản xuất không những chỉ sản sinh ra một đối tưọng cho chủ thể, mà c̣n sản sinh ra một chủ thể cho đối tượng. (C. Mác) 2. Vai tṛ của người đọc đối với đời sống lịch sử của văn chương
Cấu trúc nội tại của tác phẩm với tính đa thanh, đa giọng điệu, nhiều tầng nghĩa do thuộc tính phản ánh và khái quát đời sống và chất liệu ngôn từ đă tạo nên phương diện khách quan của đời sống lịch sử tác phẩm nghệ thuật. C̣n người đọc thực tế tạo ra phương diện chủ quan của đời sống lịch sử tác phẩm nghệ thuật. Chính vai tṛ năng động sáng tạo của bạn đọc đă làm cho đời sống lịch sử của nghệ thuật vô cùng phong phú, sinh động. Ta có thể thấy những yếu tố cụ thể từ phiá người đọc tham gia vạch ra con d8ường lịch sử của văn chương:
- Khác với tiếp nhận khoa học, tiếp nhận nghệ thuật có một công chúng rộng răi. Tính chất dân chủ rộng răi của tiếp nhận sẽ vẽ ra gương mặt đa dạng của tác phẩm. Mọi người, mọi lứa tuổi, mọi giới tính, mọi nghề nghiệp, giai cấp đều có thể tiếp nhận văn chương và tiếp nhận theo cách của ḿnh. Do đó, ở trong mỗi một độc giả sẽ có một h́nh tượng mà h́nh tượng đó sẽ không trùng khít với h́nh tượng tác phẩm và cũng không trùng khít với h́nh tượng mà người khác cùng tiếp nhận. Quyết định tới tính đa dạng và đa diện của nghệ thuật từ phía chủ thể tiếp nhận là do tuổi tác đă đành, c̣n do cá tính cảm xúc, quan điểm thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ khác nhau; lại c̣n do tŕnh độ văn hóa, địa vị xă hội, thành phần giai cấp, năng lực của từng người…
- Mặt khác, lại c̣n tâm lí tiếp nhận của công chúng. Công chúng tiếp nhận có nhiều kiểu. Loại tiếp nhận để giết th́ giờ lúc chờ đợi, hay rảnh rỗi. Loại này chủ yếu đọc ngấu nghiến tiếp nhận một cách bàng bạc, hời hợt. Loại người tiếp nhận sâu về phương diện đồng cảm, đồng điệu của h́nh tượng. Với những người này h́nh tượng trở nên sống động một cách kỳ lạ: y như thật. Có người đă tưởng thật. Có người thuơng khóc, hay uất ức thực sự đối với nhân vật: loại người tiếp nhận thiên về lí trí. Loại này khai thác sâu phương diện khái quát của h́nh tượng. Họ nặng suy tư, suy tính. H́nh tượng nghệ thuật đến với họ đều ở bề ch́m. Loại người tiếp nhận sơ lược, nắm bắt h́nh tượng không trọn vẹn. H́nh tượng nghệ thuật đến với những người này không toàn bích và chỉ ở một số phương diện, khía cạnh nào đấy. Cuối cùng là loại người tiếp nhận trọn vẹn. Loại người này tiếp nhận h́nh tượng một cách đa diện, cả chiều cao, chiều sâu, bề ch́m bề nổi nhận ra phong cách nghệ thuật, thi pháp và tư tưởng tác phẩm. Tiếp sức, định hướng, chế ước người đọc đó là điều kiện lịch sử - xă hội. Trong điều kiện xă hội phát triển, đời sống văn hóa nâng cao người có điều kiện tiếp nhận nghệ thuật và tiếp nhận tốt hơn trong xă hội có điều kiện kinh tế thấp. Trong điều kiện xă hội có những biến động nào đấy về chính trị -xă hội, ví du,ï đang hoà b́nh chuyển sang chiến tranh và ngược lại th́ việc tiếp nhận nghệ thuật của công chúng cũng sẽ bị ảnh hưởng v.v… Đă có một thời công chúng tiếp nhận vở chèo Lưu B́nh - Dương Lễ ở phương diện t́nh bạn cao cả đầy ân nghĩa của Dương Lễ; dám cho vợ đi t́m Lưu B́nh để nuôi ăn học thành đạt. Trong chế độ đa thê, năm the, bảy thiếp, th́ người tiếp nhận, kể cả phụ nữ cũng rất tán đồng Dương Lễ. Nhưng trong chế độ chúng ta - chế độ phụ nữ được giải phóng, được tôn trọng th́ người ta không tán thành cách làm của Dương Lễ. Và vở chèo đó không được dàn dựng, không được tiếp nhận như trước đây nữa. Tất cả những điều trên đây chúng ta chỉ mới nói với vai tṛ người đọc trong tiếp nhận ở góc độ thiên về phương diện nào đó của h́nh tượng, nhưng chưa nói tới việc người đọc mở rộng giới hạn nghĩa cho h́nh tượng. Nói mở rộng giới hạn nghĩa không có nghĩa là người đọc viết thêm vào tác phẩm, mà người đưa tác phẩm vào hoàn cảnh của ḿnh, quan hệ với ḿnh và phát hiện ra nghĩa cho tác phẩm từ những quan hệ mới, có thể thấy điều này qua lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều của Nguyễn Du và nhiều trường hợp tiêu biểu khác. H́nh tượng cô Tấm trong truyện cổ tích Tấm - Cám được các loại người nhận khác nhau cảm nhận khác nhau. Đối với người b́nh dân xưa, cô Tấm điển h́nh cho quan niệm đạo đứcở hiền gặp lành. Đối với Chế Lan Viên, cô Tấm là của tài năng diệu kỳ:
Ôi đất nước của vạn ngh́n cô Tấm
Xé vỏ thị bà tiên ra mà làm chuyện bất ngờ
Ở Phó Đức Phương, cô Tấm là hiện thân của vẻ đẹp trong lao động, của t́nh yêu lao động :
Những cô Tấm ngày xưa như vẫn c̣n đây trong mùa trẩy hội.
Đến đây ta thấy được vấn đề bức thiết đặt ra cho nghệ thuật là cần phải đào tạo người đọc, để người tiếp nhận biết cách đọc, thói quen đọc, kỹ năng đọc. Có thể có 4 bước cho người đọc như sau: Trước hết, lựa chọn sách đọc. chọn những sách phù hợp với khát vọng lớn lao, chính đáng của con người như hoà b́nh, tự do, chống bạo lực, t́nh yêu, t́nh bạn, t́nh người. Thứ đến, định hướng đọc: đọc để làm ǵ? Để thỏa măn nhu cầu hiểu biết, giáo dục, thẩm mĩ, giải trí, giao tiếp v.v… Thứ ba, phương pháp đọc: t́m các mă của văn bản, các đặc trưng phong cách, các thao tác phân tích, thống kê, đối chiếu. Thứ tư, đánh giá tác phẩm: Giá trị nội dung và tư tưởng xét trên nhiều chiều đồng đại và lịch đại v.v…